Tentoonstelling over onbekende 17e-eeuwse schilder Een van de onzichtbare taken van een museum is het onderzoek naar de eigen collectie. Als je reputatie zo goed is, kun je ook gevraagd worden deel te nemen aan een onderzoeksproject waar het eigen museum niet direct bij betrokken is. Zo werd conservator Janneke van Asperen gevraagd voor het team dat zich bezighoudt naar de vraag wie de 17e-eeuwse onbekende schilder de Monogrammist I.S. of Meester I.S. is. De initiatiefnemer is het Finse Serlachius Museums dat werk van Meester I.S. in de collectie heeft.
Omdat er sterke aanwijzingen zijn dat Meester I.S. in de eerste helft van de 17e-eeuw in de tijd van de beroemde Leidse fijnschilders in Leiden werkte, was het logisch Museum De Lakenhal met hun grote kennis over het onderwerp erbij te betrekken. Zoals gebruikelijk bij belangrijk kunsthistorisch onderzoek werd een team van experten gevormd, naast Mossio en Van Asperen, ook de Rembrandt en Meester I.S. kenner, de emeritus hoogleraar Volker Manuth en Marieke de Winkel, hoogleraar geschiedenis van textiel en mode, beiden van de Radboud Universiteit en David de Witt van het Museum Rembrandthuis.
Rembrandt stond met Jan Lievens rond 1620 aan de wieg van de groep Leidse fijnschilders. Bij hen is geen toets te zien. ( Hun kleine schilderijen lijken wel foto’s, denken toeschouwers tegenwoordig, zo glad en minutieus is het gemaakt. )De belangrijkste werd Gerard Dou, Rembrandts eerste leerling in Leiden. Rembrandt ontwikkelde zich overigens heel anders dan deze schilders.
Detail oog Portret van een vrouw, ca. 1650, Montreal, Museum of Fine Arts
Zo ver nu bekend, werkte Meester I.S. tussen 1633 en 1658. Bij een aantal schilderijen staat naast de I.S. initialen ook een jaartal. In totaal zijn er tussen de 25 en 30 schilderijen van hem bekend. Tijdens het onderzoek zijn oproepen gedaan waardoor nieuwe kleine portretten in particuliere verzamelingen werden ontdekt, zoals de Man met een blind oog, 1653-55.
Man met een blind oog, 1653-1655, Particuliere collectie, met dank aan Jacques Leegenhoek en Hubert Duchemin
Een aantal typische kenmerken zijn langzamerhand duidelijk geworden. Er is een directe band met de Leidse fijnschilders door zijn knappe techniek en de composities met een enkele persoon in een onbestemde ruimte met een onbekende lichtbron die voor schaduw zorgt. De aandacht van I.S. voor details en voor wat stofuitdrukking wordt genoemd, het minutieuze weergeven van materialen, zoals hieronder goed is te zien. De huid van de man is anders geschilderd dan de halsdoek en het bont van de mantel.
Detail Man met een blind oog, 1653-1655,
De experts wijzen voor de context van zijn werk naar de nieuwe portretten van Rembrandt en Lievens in die tijd. Op de tentoonstelling naar aanleiding van het onderzoek is een wat onbekender portret van de jonge Rembrandt te zien: ‘Oude man met bontmuts’(1630) uit het Tiroler Landesmuseum in Innsbruck.
Oude man met bontmuts, Rembrandt Harmensz. van Rijn, 1630, Tiroler Landesmuseum, Innsbruck
Leiden, Noord- of Oost-Europa?
In vergelijking met het Rembrandt portret is het werk van de onbekende schilder ingetogener. In de persberichten van het museum en in het (Engelstalige) boek wordt verwezen naar zijn “humane” blik, namelijk zijn aandacht voor fysieke afwijkingen zoals het gezwel op het oog, de lege oogkas en nog opvallender de man met de olifanten-neus. Van Asperen vraagt zich in Kunstschrift af of “de kunstenaar misschien een arts of student geneeskunde is geweest. Leiden was in deze tijd een centrum van medische kennis; de Leidse universiteit was toonaangevend op dit gebied en trok studenten en docenten uit heel Europa.” *
Man met een gezwel op zijn neus, 1645, Nationalmuseum, Stockholm
Zowel de blinde man, als ook de man met de opvallende neus dragen bontmantels met bijzondere kenmerken, vermoedelijk van vossenbont. Op andere portretten en genrestukken staan typisch Noord- en Oost-Europese kledingstukken. Nu was er door de Leidense lakenhandel veel contacten met heel Europa. ** Maar Volker Manuth en Marieke de Winkel tonen aan dat details uit de kleding, zoals geborduurde randen met bloemen, eerder door Meester I.S. zijn bedacht, dan dat ze specifiek zouden zijn voor een bepaalde streek. Ze stelden vast dat dit detail langs allerlei randen van kleding loopt en bijvoorbeeld niet alleen op de kragen of zomen.
Grootste raadsel
Het is niet vreemd je af te vragen of Meester I.S. een vrouw was, als je Jonge Geleerde halfnaakt, uit 1638, bekijkt. Misschien ligt daarin het antwoord de anonimiteit van I.S.? Het was al moeilijk voor vrouwen om als kunstenaar erkend te worden, laat staan als medicus.
Het onderzoek is nog aan de gang, wie weet komen er antwoorden op de vragen. De tentoonstelling Meesterlijk Mysterie loopt nog tot en met 8 maart 2026 in Lakenhal. Die opent met een goede introductiefilm vol vragen. Op de kobaltblauw geverfde muren is een brede zwarte band aangebracht, daarop hangt het werk van Meester I.S. en tijdgenoten als Rembrandt, Lievens en Dou.
Neem tijd om het rustig te bekijken. Het is een kleine, fijne expositie van een kunsthistorisch onderzoek dat meer vragen oproept, dan antwoorden geeft. De kleine schilderijen vragen je aandacht, je ziet dat het werk van Meester I.S. anders is, maar toch goed past bij die typische Leidse kunst uit de 17e eeuw genieten.
N.B. Meesterlijk Mysterie blijft tot en met 8 maart 2026 in De Lakenhal. Het is een mooie tentoonstelling met een goed verhaal. Er zijn leuke begeleidende programma’s, voor families.
4 januari en 22 februari zijn speciale familierondleidingen. Iedere zondag zijn er gratis instap tours. Kijk vooral voor meer informatie op de website van het museum.
*Kunstschrift, 2025, nr 5: Meester I.S. en andere raadsels: Geliefd en onbekend, p 29
** zie ons stuk over De Lakenhal
Alle schilderijen zijn van Meester I.S. de collecties staan achter het jaartal, indien anders staat de maker en de collectie erbij.
Onderzoek in eigen collectie leidt tot sprankelende tentoonstelling Coba Ritsema 1876-1961, was bij veel dingen de eerste. Ze hoorde bij de eerste meisjes die naar de Haarlemse HBS gingen, ze ging in 1893 als een van de vroegste vrouwelijke leerlingen van de beroemde Haarlemse School voor Bouwkunde, Versierende Kunsten en Kunstambachten, een praktische vakopleiding. Ze was in 1893 niet een de eerste vrouwen op de Rijks Academie voor Beeldende Kunsten in Amsterdam, toentertijd de beste opleiding voor jonge beeldende kunstenaars. Maar pas in haar laatste jaar, 1896, werd het de vrouwen toegestaan ook naar naaktmodel te werken om de anatomie van het menselijk lichaam in de vingers te krijgen. Tot die tijd waren de heren leraren bang dat de jonge vrouwen door deze lessen zedeloze ideeën zouden kunnen krijgen en dus mochten alleen (jonge) mannen naar naakt werken.
Desalniettemin werd Coba Ritsema beroemd om haar portretten van (geklede) jonge vrouwen, vaak op de rug gezien, al of niet in de wat lossere omgeving van een slaapkamer. Dit was natuurlijk een geliefd onderwerp bij Franse Impressionisten als Degas, Renoir en Lautrec. Maar deze kunstenaars waren niet haar belangrijkste inspiratiebronnen. Ze keek eerder naar het werk van de oudere Édouard Manet (1832-1883), die aan de wieg van het Impressionisme stond. En ze was, zoals voor velen op het einde van de 19e eeuw, in de ban van Frans Hals. De vaak lege ruimtes waar Manet zijn figuren neerzet, zie je terug bij Ritsema, net als Hals’ losse manier van werken. De schutters- en regentenstukken van Hals werden in die tijd in het Haarlemse stadhuis tentoongesteld. Kunstenaars uit de hele wereld kwamen naar het werk kijken. Zij hoefde er slechts de Grote Markt voor over te steken. En na de opening van het huidige Frans Hals Museum aan het Groot Heiligland in 1913, was ook dat niet ver lopen.
Hoewel Ritsema al in 1899, na de afbraak van haar Haarlemse atelier, een atelier in Amsterdam had, waar ze met de trein naar toe reisde, ging ze er pas in 1937 wonen. Tot die tijd bleef ze Haarlemse.
Natuurlijk denk je bij Ritsema doordat ze vooral portretten en stillevens maakte in een losse manier van schilderen aan haar tijdgenoot Verwey ( 1900-1995). Maar waar Verwey’s werk heeft bijna de vluchtigheid van een aquarel, ook zijn schilderijen, terwijl de kunst van Coba Ritsema juist iets standvastigs heeft. Ondanks alle spontaniteit zit er een gedegen constructie onder waardoor een andere sfeer ontstaat.
Stilleven met roze parasol, 1918, collectie Frans Hals Museum.
Het Frans Hals Museum ontdekte op een veiling tijdens de voorbereidingen van de huidige tentoonstelling Coba Ritsema; oog voor kleur nog tot 1 maart 2026 een schilderij met een van haar favoriete modellen Helena Hendrika van Bueren, oftewel Leentje. Een meisje dat wat in een stoel hangt, haar voeten lijken niet eens de grond te raken. Ze kijkt ondeugend vanonder haar platte hoedje met klein rood accent rechts onder. Het werk was niet in een goede staat en werd gerestaureerd in het museum. Met deze laatste aankoop heeft het museum vier werken van Ritsema in de collectie door die aan te vullen met bruiklenen van verschillende musea ontstond een verrassende tentoonstelling.
Zittend meisje, ca. 1899-1910, collectie Frans Hals Museum
Detail, Zittend meisje, ca. 1899-1910, collectie Frans Hals Museum.
Tijdens haar leven was Ritsema beroemd in binnen- en buitenland. Ze had een grote klantenkring, en won prijzen. Ze verkocht zo goed dat ze kon leven van haar werk. Ze overleed in 1961 en was toen al naar de rand van de Nederlandse kunstwereld geschoven. In het kader van de rehabilitatie van vrouwelijke kunstenaars, blijken haar schilderijen een mooie vondst. De aanleiding voor het onderzoek naar haar werk was haar 150ste geboortedag in 2026, Coba Ritsema was vergeten, maar is gelukkig herontdekt.
We waren bij de persconferentie en maakten volgende introductie:
PRAKTISCHE INFORMATIE: Coba Ritsema. Oog voor kleur is tot en met 1 maart 2026 te zien in het Frans Hals Museum op de locatie aan het Groot Heiligland, in Haarlem.
OPENINGSTIJDEN: Dinsdag t/m zondag geopend van 11.00 tot 17.00 uur
Kijk altijd voor je bezoek op de website van het museum.
Bij uitgeverij Waanders verscheen het boek Coba Ritsema, Oog voor kleur, met een uitgebreid portret van Ritsema’s leven en kunstenaarspraktijk en haar positie binnen de kunstwereld rond 1900. De publicatie bundelt het onderzoek dat aan de tentoonstelling voorafging en is het eerste boek van formaat waarin Ritsema als individu centraal staat. € 24,95
Dit stuk wordt later opgenomen in het hoofdverhaal over de collectie van het Frans Hals Museum.
De omslag van links naar rechts: binnenflap achterkant, achter- en voorkant en de binnenflap van de voorkant.
M.C. Escher Anders Bekeken, het nieuwe boek dat Kristoffel en ik onlangs hebben uitgebracht bij Spectrum. Het is het eerste boek, dus geen catalogus, sinds tijden over leven en werk van Nederlands bekendste graficus M.C. Escher (1898-1972). We zijn twee jaar geleden gevraagd door de M.C. Escher Holding B.V. om dat boek over Eschers ontwikkeling te maken en dit is het resultaat.
Het is een handzaam, niet te groot, en soepel boek waardoor je er fijn in kunt bladeren. Er staan prachtige prenten in, foto’s en tekeningen met onbekende en onverwachte, maar vooral ook onbekende kunstwerken zoals de betegelde pilaren in een scholen in Den Haag en Baarn; een in hout uitgevoerde plattegrond van Leiden voor de kamer van de Leidse burgemeester,
P 202/3 uit M.C. Escher Anders Bekeken met de houten intarsia panelen uit het Stadhuis van Leiden.
Er staan niet uitgevoerde ontwerpen voor postzegels en bankbiljetten in en het Bijenkorf inpakpapier, plus een te groot uitgevallen blik voor bonbons uit 1963 van de firma Verblifa uit Krommenie! Kunstwerken die bij experts en toevallige passanten bekend zijn, maar de meeste mensen zullen dit bij M.C. Escher Anders Bekeken, voor het eerst ontdekken.
P212/13 uit het hoofdstuk over postzegels, bankbiljetten en andere opdrachten op papier.
In het boek verbinden we voor het eerst thema’s en interesses van Escher uit zijn vooroorlogse prenten met werk van na de oorlog. Tot nu toe bestaat het idee dat er als het ware twee Eschers zijn die niets met elkaar te maken hebben. Wij laten zien dat de figuratieve prenten van voor 1940 helemaal niet zo realistisch zijn. (Escher draait een hele berg van links naar rechts om zo een betere prent te krijgen.)
P80/81 uit M.C. Escher Anders Bekeken, hoofdstuk 8 met een tekening en een foto van het Zuid Italiaanse stadje Morano en aan de rechterkant de houtsnede van Morano uit 1930.
Bovendien zit er in de onmogelijke voorstellingen van na de oorlog heel wat meer realiteit dan ooit gedacht.
P132/33 M.C. Escher Anders Bekeken, hoofdstuk 15 over de werkelijkheid in naoorlogse prenten.
We gaan dieper in op zijn gebruik van de vlakvulling die eigenlijk pas in en na de oorlog tot bloei kwam mede dankzij de hulp van zijn halfbroer Professor Dr. B.G. Escher die naast geoloog ook kristallograaf was. Vlakvullingen, of zoals Escher hen nog noemde vlakverdeelingen, zijn motieven die naadloos en dus eindeloos aan elkaar aansluiten. De vlakvulling werd voor Escher een mooi middel om oneindigheid te laten zien. In een drietal hoofdstukken door het boek laten we zien wat voor variaties Escher in de loop van de tijd met vlakvullingen maakte.
P118/19 M.C. Escher Anders Bekeken, hoofdstuk 13, over Metamorphose II en III, hier op de foto linksonder te zien. Rechts staat een detail uit de Metamorphose III die oorspronkelijk geschilderd boven de loketten van het Hoofdpostkantoor in Den Haag hing en tegenwoordig in een vertrekhal van de luchthaven Schiphol.
Door het boek heen komt de mens Escher tot leven en ook daar zijn we tot nieuwe inzichten gekomen. Escher blijkt een moderne vader te zijn, die zijn zonen in bad doet, een moestuin begint en zijn leven lang van de natuur houdt. Hij is praktischer dan verwacht, zo regelt hij bijvoorbeeld een comfortabele zeereis voor zichzelf en zijn vrouw in ruil voor een serie prenten.
NIEUWS in Beeld en Woord
* Inmiddels zijn we bij het geschiedenis radioprogramma van de VPRO geweest OVT
waar het programma van een kwartier kan worden teruggekeken.
* Johan Dockx besprak M.C. Escher Anders Bekeken lovend in de Belgische kwaliteitskrant De Standaard. Het boek kreeg vier van de vijf sterren!
* Joke de Wolf schreef op 21 juni in Trouw, een lovende bespreking
* In een andere rubriek van De Standaard werd M.C. Escher Anders Bekeken uitgeroepen tot 1 van de mooiste beeldboeken van dit moment (zomer 2025 ) En weer kreeg het boek * * * *, nu speciaal ook vanwege de mooie vormgeving door Studio MichelAngela
Zakelijke informatie M.C. Escher Anders Bekeken
In 25 hoofdstukken en 256 pagina’s schrijven we over het leven en werk van M.C. Escher.
Er staan 200 illustraties in.
Het is een boek voor leken en experts. Prijs: € 32,99
NUR 640
ISBN 9789000395392
Te vinden bij Spectrum , Te koop bij uw boekhandel en in museumwinkels
Al het beeldmateriaal valt onder het copyright van de M.C. Escher Holding B.V. en is gebonden aan de publicatie van dit boek en mag op geen andere manier worden gebruikt.
Op 18 juni kreeg Hanneke Groenteman van ons het eerste exemplaar van de Gids naar Nederlandse musea Op weg naar de kunst. Het boek is een direct gevolg van onze site Opwegnaardekunst.nl waar we de eigen collecties van voornamelijk Nederlandse en Belgische musea bespreken. Het boek wordt uitgegeven bij Waanders & De Kunst en is te koop in museumwinkels en de boekhandel. Het is het ideale cadeau voor alle kunstliefhebbers en zij die het willen worden. Dertig musea, hun geschiedenis, hun kunstwerken en ons verhaal hierover.
