Op weg naar de kunst

Bestel hier onze: Gids naar Nederlandse musea Op weg naar de kunst

bespreekt de eigen collectie van musea in Nederland en elders.

Haarlem: Frans Hals Museum tijdelijk

11 november 2026

Hals en Rembrandt zij aan zij: twee Hollandse meesters ontmoeten elkaar in Haarlem

Van t/m 28 februari 2027 hangen in een bizondere tentoonstelling twee Hollandse meesters naast elkaar in het Frans Hals Museum in Haarlem: Hals-Rembrandt zij aan zij: twee Hollandse meesters ontmoeten elkaar in Haarlem. Het zijn schilders uit de zeventiende eeuw die in de negentiende eeuw herontdekt werden. Het verschil tussen de techniek van Hals en Rembrandt is het onderwerp van deze tentoonstelling.

Tweede zaal: Links hangt Haesje Jacobsdr van Cleyburg, van Rembrandt en rechts Cornelia Voogt van Frans Hals.

Er is een apocrief verhaal over de herontdekking van Frans Hals, apocrief maar toch, het is te mooi om niet te gebruiken bij deze tijdelijke tentoonstelling. Het verhaal gaat over de herontdekking van de grote schilders uit de Nederlandse 17e-eeuw en dit geval Frans Hals. De schilderijen van Frans Hals waren in 1868 juichend door de Franse journalist en kunstcriticus Théophile Thoré Bürger in de invloedrijke Gazette des Beaux-Arts beschreven. Toen de 24 jarige John Sargent Singer in 1880 voor het eerst in het Haarlemse stadhuis de regenten en regentessen stukken van Hals zag, schijnt hij met tranen in zijn ogen een van de regentessen voorzichtig over haar wang te hebben gestreken. Singer was een van de jonge schilders die het Haarlemse stadhuis bezochten, net zoals Vincent van Gogh, Antoine Vollon, Max Liebermann en natuurlijk James McNeill Whistler om het werk van Hals te zien. Hals werd door zijn techniek opeens de voorvechter van de impressionisten, in die tijd een groep jonge rebelse schilders. Want als zo’n belangrijke schilder al tweehonderd jaar geleden zo ‘impressionistisch’ werkte, was dat een grote stimulans voor hun eigen werkwijze.

Vergeet niet de drie grote Nederlandse 17e-eeuwse kunstenaars, Rembrandt van Rijn, Frans Hals en Johannes Vermeer, waren alle drie lange tijd vergeten. Dankzij Thoré Bürger kwamen ze in de negentiende eeuw weer in de belangstelling. Hij was vooral de voorvechter van  Vermeer, maar toch zeker ook van Hals en in mindere mate Rembrandt.

 Klein maar fijn
We kunnen ons dat anderhalve eeuw later niet meer voorstellen dat deze schilders ooit onbekend waren. Zoals het ook ongelofelijk is dat er nooit eerder een tentoonstelling louter en alleen met werk van Hals en Rembrandt is gemaakt. Dus nu is er in Haarlem een primeur.
Het team onder leiding van de conservator Christi Klinkert koos, waarschijnlijk uit praktische overwegingen zoals geld en ruimte, voor het kleine aantal schilderijen: negentien in het totaal. Daar ben ik niet rouwig om: klein maar fijn, waarbij de compacte en directe tegenstelling tussen beide grote portrettisten bijzonder goed werkt. Bovendien is het relatief kleine aantal schilderijen van hoge kwaliteit. Er zijn bijzondere bruiklenen bij zoals De Staalmeesters van Rembrandt uit het Rijksmuseum dat vrijwel nooit wordt uitgeleend. (Dit is overigens een bedankje aan het Haarlemse museum voor hun belangrijke bruiklenen aan de geslaagde Hals tentoonstelling in het Rijks in 2024.)

Aandacht voor details
Om  de aandacht van de bezoekers vast te houden, heeft het museum een uiterst doeltreffende oplossing gekozen: ze gaan de diepte in door de schilderijen steeds in paren en een enkele keer met zijn drieën bij elkaar te hangen. Men wil de bezoekers leren kijken, kijken naar details en kijken naar de manier van schilderen: we moeten vergelijken en ons afvragen of we verschil zien tussen portretten van de twee schilders en wat voor verschil dan wel. Je wordt geholpen door informatie over specifieke details op grote kaarten. De audiotour zou hierbij moeten helpen, maar die is wat mij betreft iets te enthousiast. Experts geven goede informatie, maar de inleidingen zijn vaak zo enthousiasmerend dat mijn gehoorapparaten tintelden. Je kunt wel snel doorschakelen om alleen de voorlichting van experts te horen.

Een mooi voorbeeld van die verdieping is de informatie bij het portret dat Rembrandt in 1635 van Haesje Jacobsdr van Cleyburg maakte. Het hangt in de eerste zaal naast een portret dat Hals in 1631 schilderde van Cornelia Voogt.

Haesje Jacobsdr van Cleyburg, Rembrandt van Rijn, 1635, Rijksmuseum Amsterdam

Rembrandt maakte een ingetogen portret van Haesje. Ik maakte een paar foto’s van details die me opvieln: de manier waarop het zwart van de jurk soms door de dunne witte molensteenkraag heen schijnt en hoe Rembrandt die kraag even aan de onderkant met een  heel erg dun penseeltje, zo niet de achterkant van zijn penseel in pure witte verf gedoopt, tsjoep, tsjoep tsjoep, heeft aangezet waardoor levendigheid en diepte ontstaat.

Detail Haesje Jacobsdr van Cleyburg, Rembrandt van Rijn, 1635, Rijksmuseum Amsterdam

En hoe hij de overgang van haar gezicht naar de hals even accentueert met een iets lichtere kleur vlak voor de schaduw van de kap en daar voor weer een vlezig roze streek voor een nek plooitje bij zet. Ja dat is genieten geblazen. Als je dat vergelijkt met Cornelia Voogt door Hals , dan zie je dat dat inderdaad anders is geschilderd, robuuster.

Detail Haesje Jacobsdr van Cleyburg, Rembrandt van Rijn, 1635, Rijksmuseum Amsterdam.

Hier gaat het echter over de informatie. Je kijkt naar de beeltenis van een stevige vrouw, niet jong niet oud, maar wel bijna 500 jaar geleden geschilderd. Ze kijkt je rustig en bedachtzaam aan met glimmertjes in haar ogen en op haar neus, maar er is meer te zien. Om ons te helpen beter te kijken heeft het museum op grote kaarten gezet wat je zoal kunt zien. Bijvoorbeeld op de kaart bij Haesje staat: ‘Kijk eens goed naar het kapje op Haesjes hoofd. Het heeft opvallende vleugels naast haar oren. Daaronder zijn dunne gouden kettinkjes te zien. Zo’n kapje is typerend voor Rotterdamse vrouwen die het remonstrantse geloof hebben, zoals Haesje.’
Als je dan terugloopt naar het schilderij en goed kijkt, zie je die kettinkjes ook. Je moet even zoeken, omdat het eerder een schittering van de kettinkjes is. Dankzij die kaart weten we niet alleen dat ze rijk is, maar ook dat ze uit Rotterdam komt en remonstrants is. Dat is verdieping, dat is aandacht voor je onderwerp en een prettige manier van kennisoverdracht.

Detail Haesje Jacobsdr van Cleyburg, Rembrandt van Rijn, 1635, Rijksmuseum Amsterdam

De tentoonstelling Hals en Rembrandt zij aan zij: twee Hollandse meesters ontmoeten elkaar in Haarlem heeft in iedere zaal wel zo´n verrassing. In  een volgende zaal met twee dames in mooie zwarte jurken (Catharina Brugman door Hals en een anoniem portret door Rembrandt waarvan vermoed wordt dat het de moeder van Jan Six zou kunnen zijn, een vriend van de schilder) kunnen we het verschil in schilderen zien. De mooiste vondst ook daar weer is dat de dure zwarte stof van Hals zo glimt en glanst doordat hij heel vaak wit over het zwart zet. Hals is de man van de vluchtige toets. Die vluchtigheid in de langzaam drogende olieverf is een technisch hoogstandje. Ieder kleur werd ter plekke door leerlingen in het atelier bereid en was maar kort houdbaar in de varkensblaas waar de verf in werd bewaard. Die verf droogde langzaam op het doek, of paneel, waarop werd geschilderd, en een nieuwe laag kon pas na het drogen worden aangebracht.
Rembrandt daarentegen bouwt zijn voorstellingen als het ware op laag over laag, maar wat mij betreft ook vaak met dezelfde vlotheid die Hals heeft. Hij krast met de achterkant van zijn penseel in de nog natte verf zodat er richeltjes ontstaan die schaduw werpen op de voorstelling. Door het glanzend vernis, dat als laatste over de verf heen gaat, zo’n dik richeltje nog eens laat glanzen en schitteren. Op twee schilderijen valt dit goed op, bij  de papieren die voor Titus liggen en bij de Staalmeesters ook bij de papieren, maar ook bij de buidel die de rechter staalmeester op tafel legt.

 De kinderen

Detail van Titus, Rembrandt van Rijn, Museum Boijmans van Beuningen.

Rembrandt schildert zijn zoon Titus wel negentien maal, waarbij dit schilderij uit de collectie van het Rotterdamse Boijmans van Beuningen bij de allerbekendste hoort. Er is een groot verschil met de wat vlakke manier van schilderen van Hals’ visserskinderen die links en rechts van Titus hangen. In de laatste jaren hebben de musea een voorkeur gekregen voor de visserskinderen van Frans Hals. Een voorkeur die ik niet deel.  De twee musicerende kinderen die het Frans Hals Museum onlangs samen met het Mauritshuis heeft aangekocht, zijn authentieker, intiemer. Men vermoedt dat het kinderen van Hals zijn. Het is duidelijk dat Hals hen goed heeft gekend, als je alleen al naar dat handje van het meisje kijkt hoe ze het boven haar muziekblad laat zweven, terwijl ze geconcentreerd staat te zingen. Zo’n handje dat als het ware mee deint met de muziek, zie je als je echt vertrouwd bent met het kind. Dat gebaar hoort bij de normaliteit van elke dag. Wij zouden snel de telefoon pakken en een foto maken.

Links: Zingend meisje, en rechts Vioolspelende jongen, Frans Hals, beide ca. 1628, Frans Hals Museum en Mauritshuis.

 

Detail Zingend meisje, Frans Hals, ca. 1628, Frans Hals Museum en Mauritshuis.

De groepen zij aan zij
Hals en Rembrandt lenen zich perfect voor allerlei vergelijkingen. Zij waren toen al de grote schilders van hun tijd die bovendien hetzelfde soort werk maken: portretten en groepsportretten. Dat houdt weer in dat ze gevraagd worden door dezelfde sociale klasse van het opstormende geld en de oude rijke bourgeoisie. Maar ze visten niet in elkaars vijver, want Frans Hals (1583-1666) werd weliswaar in Antwerpen geboren, maar geldt toch als een Haarlemse schilder en Rembrandt (1606-1669) komt uit Leiden, maar kwam tot bloei in Amsterdam. De afstand Haarlem Amsterdam was door het langzame vervoer in die tijd een stuk groter dan tegenwoordig. Hoewel we weten dat Hals éénmaal aan een Amsterdams Schuttersstuk is begonnen, De Magere Compagnie, waren alle andere personen die hij schilderde Haarlemmers, of in Haarlem woonachtig. De laatste zaal is gewijd aan drie beroemde groepen van de twee schilders.

De laatste zaal met de Regenten van het Sint-Elisabeth Gasthuis (1641) en de Regentessen van het oudemannenhuis (ca 1660) van Hals die de Staalmeesters (1666) van Rembrandt omlijsten.

Door het bruikleen van Rembrandts Staalmeesters (1662) werd het mogelijk hier twee regenten schilderijen van Hals bij te zetten, de Regenten van het Sint-Elisabeth Gasthuis, 1641, en de Regentessen van het oudemannenhuis, ca. 1660. Er is niet gekozen voor de Regenten van het Oudemannenhuis, de pendant van deze vrouwengroep de omstreeks 1664 is gemaakt, maar voor de Regenten-groep die Hals ruim twintig jaar eerder in 1641 schilderde. Had het schilderij uit 1641 met de mannelijke regenten aan de andere kant van de Staalmeesters gehangen, dan valt het verschil in beider manier van schilderen zo op, dat die wordt vergeleken en niet de compositie.

De Staalmeesters, Rembrandt van Rijn, 1662, Rijksmuseum, bruikleen van de stad Amsterdam.

In de tentoonstelling wordt de hypothese opgezet dat Rembrandt het groepsportret uit 1641 wellicht kende, omdat in beide schilderijen een staande man voorkomt. Maar die invloed van Hals op Rembrandt kan toch niet echt hard worden gemaakt. Het schilderij, de Regenten van het Sint-Elisabeth Gasthuis, uit 1641, heeft eeuwen in de regentenkamer van het Haarlemse Elisabeth Gasthuis gehangen en was daar niet zomaar toegankelijk. Het verhuisde in de negentiende eeuw naar het Haarlemse stadhuis. Zou er wat vaker voorkwam wellicht een prent van zijn gemaakt? Het wordt niet verteld, dus vermoedelijk is die er ook niet. Was die prent er wel dan zou dit de hypothese dat Rembrandt het werk mogelijkerwijs heeft gekend, meer  grond onder de voeten hebben gegeven.

Regenten van het Sint-Elisabeth Gasthuis, Frans Hals,1641, Frans Hals Museum.

Nu blijft het hangen op de compositie met op ieder schilderij een staande man aan de tafel. Om het idee te ondersteunen is er een digitale compilatie gemaakt. Maar ook dan wordt het verschil duidelijk. De regent van Hals met de geldbuidel in de hand kijkt naar iets dat op de tafel ligt, daar heb je als toeschouwer geen contact mee. De staande staalmeester van Rembrandt kijkt ons aan, zoals ook zijn dominee Wtenbogaert, die een paar zalen eerder hier te zien is, ons direct aankijkt. Die mannen van Rembrandt halen je als toeschouwer in hun omgeving. Door hen krijg je nog steeds het gevoel dichtbij de voorstelling te kunnen komen.

Digitale compilatie gemaakt door het Frans Hals Museum dit komt uit het persmateriaal.

Misschien is het gewoon een kwestie van serendipiteit van twee grote meesters die beiden buiten het kader van hun tijd vallende groepsportretten maakten. Bij hen geen stijve luitjes die opzitten, maar mensen die bezig zijn met hun werk.
Dat Hals en Rembrandt heel verschillend schilderen, is wellicht nog niet zo bekend buiten de kunsthistorische wereld. Daarom alleen al is het de moeite naar het Frans Hals te gaan.
De tentoonstelling is mooi ingericht. Natuurlijk kun je er doorheen jakkeren en denken: ‘das weer gedaan.’ Maar neem de handreiking van het museum aan en besteed aandacht aan zo’n kettinkje, of kijk hoe wit het zwart van Hals is en hoe Rembrandt het gezicht en de handen van zijn modellen heel anders opbouwt dan Hals.

 

Ga er maar naar toe en geniet. Het is nu, begin november, nog niet zo bekend hoe bijzonder deze tentoonstelling is. Want dat wordt wel een probleem: als je wilt dat iedereen de tijd neemt en rustig heen en weer loopt en gaat zitten in de zaal, dan maak je van de snelweg een karrenspoor. Als er veel mensen komen, wil een aantal misschien wel na een tijdje toch willen opschieten.
Als het je nu niet lukt, dan zijn de eerste weken in januari, NA de kerstvakantie ook vaak heel rustig. Houdt het in gedachten voor als je verdieping wilt.

 

INFORMATIE
De tentoonstelling Hals-Rembrandt zij aan zij: twee Hollandse meesters ontmoeten elkaar in Haarlem is nog tot en met 28 februari 2027 in het Frans Hals Museum in Haarlem. Het museum raadt aan om  voor de expositie vooraf online tijdsloten te boeken.

NB
Hoewel dit een tijdelijke tentoonstelling is, draait het om zoveel werk uit de eigen collectie van het Frans Hals Museum en is het zo’n bizondere combinatie tussen Hals en Rembrandt dat we het de moeite waard vinden er wel aandacht aan te besteden.

 

Ons nieuwe boek: M.C. ESCHER ANDERS BEKEKEN

22 april 2026

De omslag van links naar rechts: binnenflap achterkant, achter- en voorkant en de binnenflap van de voorkant.

M.C. Escher Anders Bekeken, het nieuwe boek dat Kristoffel  en ik onlangs hebben uitgebracht bij Spectrum. Het is het eerste boek, dus geen catalogus, sinds tijden over leven en werk van Nederlands bekendste graficus M.C. Escher (1898-1972). We zijn twee jaar geleden gevraagd door de M.C. Escher Holding B.V. om dat boek over Eschers ontwikkeling te maken en dit is het resultaat.

Het is een handzaam, niet te groot,  en soepel boek waardoor je er fijn in kunt bladeren. Er staan prachtige prenten in, foto’s en tekeningen met onbekende en onverwachte, maar vooral ook onbekende kunstwerken zoals de betegelde pilaren in een scholen in Den Haag en Baarn; een in hout uitgevoerde plattegrond van Leiden voor de kamer van de Leidse burgemeester,

Deomslag van M.C.Escher Anders Bekeken, van links naar rechts de binnenflap achterkant, de achter- en voorkant en de binnenflap voorkant.

P 202/3 uit M.C. Escher Anders Bekeken met de houten intarsia panelen uit het Stadhuis van Leiden.

Er staan niet uitgevoerde ontwerpen voor postzegels en bankbiljetten in en het Bijenkorf inpakpapier, plus een te groot uitgevallen blik voor bonbons uit 1963 van de firma Verblifa uit Krommenie! Kunstwerken die bij experts en toevallige passanten bekend zijn, maar de meeste mensen zullen dit bij M.C. Escher Anders Bekeken, voor het eerst ontdekken.

P212/13 uit het hoofdstuk over postzegels, bankbiljetten en andere opdrachten op papier.

In het boek verbinden we voor het eerst thema’s en interesses van Escher uit zijn vooroorlogse prenten met werk van na de oorlog. Tot nu toe bestaat het idee dat er als het ware twee Eschers zijn die niets met elkaar te maken hebben.  Wij laten zien dat de figuratieve prenten van voor 1940 helemaal niet zo realistisch zijn.  (Escher draait een hele berg van links naar rechts om zo een betere prent te krijgen.)

P80/81 uit M.C. Escher Anders Bekeken, hoofdstuk 8 met een tekening en een foto van het Zuid Italiaanse stadje Morano en aan de rechterkant de houtsnede van Morano uit 1930.

Bovendien zit er in de onmogelijke voorstellingen van na de oorlog heel wat meer realiteit dan ooit gedacht.

P132/33 M.C. Escher Anders Bekeken, hoofdstuk 15 over de werkelijkheid in naoorlogse prenten.

We gaan dieper in op zijn gebruik van de vlakvulling die eigenlijk pas in en na de oorlog tot bloei kwam mede dankzij de hulp van zijn halfbroer Professor Dr. B.G. Escher die naast geoloog ook kristallograaf was. Vlakvullingen, of zoals Escher hen nog noemde vlakverdeelingen, zijn motieven die naadloos en dus eindeloos aan elkaar aansluiten. De vlakvulling werd voor Escher een mooi middel om oneindigheid te laten zien. In een drietal hoofdstukken door het boek laten we zien wat voor variaties Escher in de loop van de tijd met vlakvullingen maakte.

P118/19 M.C. Escher Anders Bekeken, hoofdstuk 13, over Metamorphose II en III, hier op de foto linksonder te zien. Rechts staat een detail uit de Metamorphose III die oorspronkelijk geschilderd boven de loketten van het Hoofdpostkantoor in Den Haag hing en tegenwoordig in een vertrekhal van de luchthaven Schiphol.

Door het boek heen komt de mens Escher tot leven en ook daar zijn we tot nieuwe inzichten gekomen. Escher blijkt een moderne vader te zijn,  die zijn zonen in bad doet, een moestuin begint en zijn leven lang van de natuur houdt. Hij is praktischer dan verwacht, zo regelt hij bijvoorbeeld een comfortabele zeereis voor zichzelf en zijn vrouw in ruil voor een serie prenten.

NIEUWS in Beeld en Woord
* Inmiddels zijn we bij het geschiedenis radioprogramma van de VPRO geweest OVT
waar het programma van een kwartier kan worden teruggekeken.

* Johan Dockx besprak M.C. Escher Anders Bekeken  lovend in de Belgische kwaliteitskrant De Standaard. Het boek kreeg  vier van de vijf sterren!

* Joke de Wolf schreef op 21 juni in Trouw, een lovende bespreking

21 juni in Tijdgeest van Trouw door Joke de Wolf

* In een andere rubriek van De Standaard werd  M.C. Escher Anders Bekeken uitgeroepen tot 1 van de mooiste beeldboeken van dit moment (zomer 2025 ) En weer kreeg het boek * * * *, nu speciaal ook vanwege de  mooie vormgeving door Studio MichelAngela

* We maakten een blog van de boekpresentatie  op 8 mei bij Boekhandel Blokker.

 

Zakelijke informatie M.C. Escher Anders Bekeken
In 25 hoofdstukken en 256 pagina’s schrijven we over het leven en werk van M.C. Escher.
Er staan 200 illustraties in.
Het is een boek voor leken en experts.
Prijs: € 32,99
NUR 640
ISBN 9789000395392
Te vinden bij Spectrum ,  Te koop bij uw boekhandel en in museumwinkels

Al het beeldmateriaal valt onder het copyright van de M.C. Escher Holding B.V. en is gebonden aan de publicatie van dit boek en mag op geen andere manier worden gebruikt.

 

De Lakenhal, belangrijk kunsthistorisch onderzoek

1 november 2025

Tentoonstelling over onbekende 17e-eeuwse schilder
Een van de onzichtbare taken van een museum is het onderzoek naar de eigen collectie. Als je reputatie zo goed is, kun je ook gevraagd worden deel te nemen aan een onderzoeksproject waar het eigen museum niet direct bij betrokken is. Zo werd conservator Janneke van Asperen gevraagd voor het team dat zich bezighoudt naar de vraag wie de 17e-eeuwse onbekende schilder de Monogrammist I.S. of Meester I.S. is. De initiatiefnemer is het Finse Serlachius Museums dat werk van Meester I.S. in de collectie heeft.

Omdat er sterke aanwijzingen zijn dat Meester I.S. in de eerste helft van de 17e-eeuw in de tijd van de beroemde Leidse fijnschilders in Leiden werkte, was het logisch Museum De Lakenhal met hun grote kennis over het onderwerp erbij te betrekken. Zoals gebruikelijk bij belangrijk kunsthistorisch onderzoek werd een team van experten gevormd, naast Mossio en Van Asperen, ook de Rembrandt en Meester I.S. kenner, de emeritus hoogleraar Volker Manuth en Marieke de Winkel, hoogleraar geschiedenis van textiel en mode, beiden van de Radboud Universiteit en David de Witt van het Museum Rembrandthuis.
Rembrandt stond met Jan Lievens rond 1620 aan de wieg van de groep Leidse fijnschilders. Bij hen is geen toets te zien. ( Hun kleine schilderijen lijken wel foto’s, denken toeschouwers tegenwoordig, zo glad en minutieus is het gemaakt. )De belangrijkste werd Gerard Dou, Rembrandts eerste leerling in Leiden. Rembrandt ontwikkelde zich overigens heel anders dan deze schilders.

Detail oog Portret van een vrouw, ca. 1650, Montreal, Museum of Fine Arts

Zo ver nu bekend, werkte Meester I.S. tussen 1633 en 1658. Bij een aantal schilderijen staat naast de I.S. initialen ook een jaartal. In totaal zijn er tussen de 25 en 30 schilderijen van hem bekend. Tijdens het onderzoek zijn oproepen gedaan waardoor nieuwe kleine portretten in particuliere verzamelingen werden ontdekt, zoals de Man met een blind oog, 1653-55.

Man met een blind oog, 1653-1655, Particuliere collectie, met dank aan Jacques Leegenhoek en Hubert Duchemin

Een aantal typische kenmerken zijn langzamerhand duidelijk geworden. Er is een directe band met de Leidse fijnschilders door zijn knappe techniek en de composities met een enkele persoon in een onbestemde ruimte met een onbekende lichtbron die voor schaduw zorgt. De aandacht van I.S. voor details en voor wat stofuitdrukking wordt genoemd, het minutieuze weergeven van materialen, zoals hieronder goed is te zien. De huid van de man is anders geschilderd dan de halsdoek en het bont van de mantel.

Detail Man met een blind oog, 1653-1655,

De experts wijzen voor de context van zijn werk naar de nieuwe portretten van Rembrandt en Lievens in die tijd. Op de tentoonstelling naar aanleiding van het onderzoek is een wat onbekender portret van de jonge Rembrandt te zien: ‘Oude man met bontmuts’(1630) uit het  Tiroler Landesmuseum in Innsbruck.

Oude man met bontmuts, Rembrandt Harmensz. van Rijn, 1630, Tiroler Landesmuseum, Innsbruck

Leiden, Noord- of Oost-Europa?
In vergelijking met het Rembrandt portret is het werk van de onbekende schilder ingetogener. In de persberichten van het museum en in het (Engelstalige) boek wordt verwezen naar zijn “humane” blik, namelijk zijn aandacht voor fysieke afwijkingen zoals het gezwel op het oog, de lege oogkas en nog opvallender de man met de olifanten-neus. Van Asperen vraagt zich in Kunstschrift af of “de kunstenaar misschien een arts of student geneeskunde is geweest. Leiden was in deze tijd een centrum van medische kennis; de Leidse universiteit was toonaangevend op dit gebied en trok studenten en docenten uit heel Europa.” *

Man met een gezwel op zijn neus, 1645, Nationalmuseum, Stockholm

Zowel de blinde man, als ook de man met de opvallende neus dragen bontmantels met bijzondere kenmerken, vermoedelijk van vossenbont. Op andere portretten en genrestukken staan typisch Noord- en Oost-Europese kledingstukken. Nu was er door de Leidense lakenhandel veel contacten met heel Europa. ** Maar Volker Manuth en Marieke de Winkel tonen aan dat details uit de kleding, zoals geborduurde randen met bloemen, eerder door Meester I.S. zijn bedacht, dan dat ze specifiek zouden zijn voor een bepaalde streek. Ze stelden vast dat dit detail langs allerlei randen van kleding loopt en bijvoorbeeld niet alleen op de kragen of zomen.

Grootste raadsel
Het is niet vreemd je af te vragen of Meester I.S. een vrouw was, als je Jonge Geleerde halfnaakt, uit 1638, bekijkt. Misschien ligt daarin het antwoord de anonimiteit van I.S.? Het was al moeilijk voor vrouwen om als kunstenaar erkend te worden, laat staan als medicus.

Jonge Geleerde halfnaakt, 1638, Particuliere Collectie

Het onderzoek is nog aan de gang, wie weet komen er antwoorden op de vragen. De tentoonstelling Meesterlijk Mysterie loopt nog tot en met 8 maart 2026 in Lakenhal. Die opent met een goede introductiefilm vol vragen. Op de kobaltblauw geverfde muren is een brede zwarte band aangebracht, daarop hangt het werk van Meester I.S. en tijdgenoten als Rembrandt, Lievens en Dou.
Neem tijd om het rustig te bekijken. Het is een kleine, fijne expositie van een kunsthistorisch onderzoek dat meer vragen oproept, dan antwoorden geeft. De kleine schilderijen vragen je aandacht, je ziet dat het werk van Meester I.S. anders is, maar toch  goed past bij die typische Leidse kunst uit de 17e eeuw genieten.

 

N.B.
Meesterlijk Mysterie blijft tot en met 8 maart 2026 in De Lakenhal. Het is een mooie tentoonstelling met een goed verhaal. Er zijn leuke begeleidende programma’s, voor families.
4 januari en 22 februari zijn speciale familierondleidingen. Iedere zondag zijn er gratis instap tours. Kijk vooral voor meer informatie op de website van het museum.

*Kunstschrift, 2025, nr 5: Meester I.S. en andere raadsels: Geliefd en onbekend, p 29
**  zie ons stuk over De Lakenhal

Alle schilderijen zijn van Meester I.S. de collecties staan achter het jaartal, indien anders staat de maker en de collectie erbij.

Coba Ritsema in het Frans Hals Museum tot 1 maart 2026

22 september 2025

Onderzoek in eigen collectie leidt tot sprankelende tentoonstelling
Coba Ritsema 1876-1961, was bij veel dingen de eerste. Ze hoorde bij de eerste meisjes die naar de Haarlemse HBS gingen, ze ging in 1893 als een van de vroegste vrouwelijke leerlingen van de beroemde Haarlemse School voor Bouwkunde, Versierende Kunsten en Kunstambachten, een praktische vakopleiding.  Ze was in 1893 niet een de eerste vrouwen op de Rijks Academie voor Beeldende Kunsten in Amsterdam, toentertijd de beste opleiding voor jonge beeldende kunstenaars. Maar pas in haar laatste jaar, 1896, werd het de vrouwen toegestaan ook naar naaktmodel te werken om de anatomie van het menselijk lichaam in de vingers te krijgen. Tot die tijd waren de heren leraren bang dat de jonge vrouwen door deze lessen zedeloze ideeën zouden kunnen krijgen en dus mochten alleen (jonge) mannen naar naakt werken.

Desalniettemin werd Coba Ritsema beroemd om haar portretten van (geklede) jonge vrouwen, vaak op de rug gezien, al of niet in de wat lossere omgeving van een slaapkamer. Dit was natuurlijk een geliefd onderwerp bij  Franse Impressionisten als  Degas, Renoir en Lautrec. Maar deze kunstenaars waren niet haar belangrijkste inspiratiebronnen. Ze keek eerder naar het werk van de oudere Édouard Manet (1832-1883), die aan de wieg van het Impressionisme stond. En ze was, zoals voor velen op het einde van de 19e eeuw, in de ban van Frans Hals. De vaak lege ruimtes waar Manet zijn figuren neerzet, zie je terug bij Ritsema, net als Hals’ losse manier van werken. De schutters- en regentenstukken van Hals werden in die tijd in het Haarlemse stadhuis tentoongesteld. Kunstenaars uit de hele wereld kwamen naar het werk kijken. Zij hoefde er slechts de Grote Markt voor over te steken. En na de opening van het huidige Frans Hals Museum aan het Groot Heiligland in 1913, was ook dat niet ver lopen.
Hoewel Ritsema al in 1899, na de afbraak van haar Haarlemse atelier, een atelier in Amsterdam had, waar ze  met de trein naar toe reisde, ging ze er pas in 1937 wonen. Tot die tijd bleef ze Haarlemse.

Natuurlijk denk je bij Ritsema doordat ze vooral portretten en stillevens maakte in een losse manier van schilderen aan haar tijdgenoot Verwey ( 1900-1995). Maar waar Verwey’s werk heeft bijna de vluchtigheid van een aquarel, ook zijn schilderijen, terwijl de kunst van Coba Ritsema juist iets standvastigs heeft. Ondanks alle spontaniteit zit er een gedegen constructie onder waardoor een andere sfeer ontstaat.

Stilleven met roze parasol, 1918, collectie Frans Hals Museum.

Het Frans Hals Museum ontdekte op een veiling tijdens de voorbereidingen van de huidige tentoonstelling Coba Ritsema; oog voor kleur nog tot 1 maart 2026 een schilderij met een van haar favoriete modellen Helena Hendrika van Bueren, oftewel Leentje.  Een meisje dat wat in een stoel hangt, haar voeten lijken niet eens  de grond te raken. Ze kijkt ondeugend vanonder haar platte hoedje met klein rood accent rechts onder. Het werk was niet in een goede staat en werd gerestaureerd in het museum. Met deze laatste aankoop heeft het museum vier werken van Ritsema in de collectie door die aan te vullen met bruiklenen van verschillende musea ontstond een verrassende tentoonstelling.

Zittend meisje, ca. 1899-1910, collectie Frans Hals Museum

 

Detail, Zittend meisje, ca. 1899-1910, collectie Frans Hals Museum.

Tijdens haar leven was Ritsema beroemd in binnen- en buitenland. Ze had een grote klantenkring, en won prijzen. Ze verkocht zo goed dat ze kon leven van haar werk. Ze overleed in 1961 en was toen al naar de rand van de Nederlandse kunstwereld geschoven. In het kader van de rehabilitatie van vrouwelijke kunstenaars, blijken haar schilderijen een mooie vondst. De aanleiding voor het onderzoek naar haar werk was haar 150ste geboortedag in 2026, Coba Ritsema was vergeten, maar is gelukkig herontdekt.

We waren bij de persconferentie en maakten volgende introductie:

PRAKTISCHE INFORMATIE:
Coba Ritsema. Oog voor kleur is tot en met 1 maart 2026 te zien in het Frans Hals Museum op de locatie aan het Groot Heiligland, in Haarlem.
OPENINGSTIJDEN: Dinsdag t/m zondag geopend van 11.00 tot 17.00 uur
Kijk altijd voor je bezoek op de website van het museum.

Bij uitgeverij Waanders verscheen het boek Coba Ritsema, Oog voor kleur, met een uitgebreid portret van Ritsema’s leven en kunstenaarspraktijk en haar positie binnen de kunstwereld rond 1900. De publicatie bundelt het onderzoek dat aan de tentoonstelling voorafging en is het eerste boek van formaat waarin Ritsema als individu centraal staat. € 24,95

Dit stuk wordt later opgenomen in het hoofdverhaal over de collectie van het Frans Hals Museum.

 

Het Boek is er!

10 juli 2019

Link om onze Gids naar Nederlandse musea te bestellen.