Op weg naar de kunst

bespreekt de vaste collectie van musea in Nederland en elders.

‘s Heerenberg, Kasteel Huis Bergh

Kasteel Huis Bergh
Aan het einde van de zomer maken we vaak een meerdaagse fietstocht. Kristoffel zet nauwkeurig de weg uit via het inmiddels goed ontwikkelde knooppunten systeem. Ik krijg een briefje met nummers op mijn stuur en hup daar gaan we. Nu zouden we niet verkeerd moeten kunnen rijden. Die keer zat ik op kop en nam een pittige heuvel in het Gelderse achterland. Op twee derde was duidelijk: dit was NIET de goede weg.
Gelukkig naar later bleek, want we deden wel een van de leukste ontdekkingen tijdens een fietstocht. Plotseling zagen we een kasteel dat je kinderen gunt als je hen een sprookje vertelt. Prachtig. Er liep een vrouw met een hond die vertelde dat dit Huis Bergh was met een prachtige kunstverzameling. “Professor Van Os, u weet wel, die van de televisie en het Rijksmuseum -let op de volgorde- is erbij betrokken.”

Dat maakte nieuwsgierig. Thuis keken we op het internet en zo begreep ik dat dit de bijzondere collectie handschriften en Italiaanse schilderijen moest zijn waar ik wel eens over had gehoord. Dus staat Kasteel Huis Bergh al sinds het begin op onze lijst. Eindelijk zijn we er op een zondag in februari geweest. In de winter is het kasteel alleen in het weekeinde geopend.


Dr. Jan Herman van Heek, Alexis Vollon, 1937

In 1912 kocht de textielfabrikant Jan Herman van Heek uit Enschede het kasteel met de bijbehorende bezittingen om er zijn kunstverzameling onder te brengen. Hij is de broer van Jan Barend van Heek wiens collectie de basis vormt van het Rijksmuseum Twente in Enschede en waar hijzelf jaren lang directeur was en kunst onder bracht.

Geschiedenis
Het is een kasteel met twee verhalen, het verhaal van het oude kasteel en zijn bewoners en het verhaal van de aankoop door Jan Herman van Heek en zijn kunstverzameling, voornamelijk middeleeuwse religieuze kunst en handschriften. Hij maakte graag pentekeningen; een paar worden tentoongesteld. Ze staan allemaal op de website.
’s-Heerenberg ligt in de Gelderse Achterhoek, net ten noorden van Lobith. Er was hier al in de tiende eeuw een nederzetting met een waterlinie en houten staketsels. Sinds de twaalfde eeuw staat er een kasteel. Inmiddels is het door uitbreidingen, aanpassingen en twee grote branden behoorlijk veranderd.


Trappenhuis

Het gebouw was eeuwenlang in het bezit van de machtige familie Van den Bergh, Gelderse edellieden met bezittingen in Vlaanderen en Duitsland en connecties aan het Habsburgse hof. Uiteindelijk kwam het door vererving in de achttiende eeuw bij de vorstenfamilie Hohenzollern die het behoorlijk verwaarloosden. In het grote trappenhuis hangen schilderijen van sommige vroegere bewoners die Van Heek bij toeval opgerold in de oude toren vond.
Toen Van Heek het in 1912 kocht zag het er anders uit dan nu. Hij liet de zeventiende-eeuwse inrichting herstellen, maar in de nacht van 14 op 15 maart 1939 sloeg het noodlot toe: bij een brand ging het hoofdgebouw door een krachtige noordwester wind in vlammen op. Zoals de lokale krant schreef ‘het brandspuitje van het kasteel maakte daarbij uiteraard een wat zielige indruk.’ Veel kunst werd door het personeel en de plaatselijke bevolking gered, maar van het gebouw bleef weinig over. Slechts de voorgevel bleef min of meer staan.


15 maart 1939

Energiek begon Van Heek onmiddellijk aan de herbouw. Het kasteel werd in nauwelijks drie jaar tijd hersteld. Hij restaureerde het huis naar de situatie uit de zeventiende eeuw, de tijd dat Kasteel Huis Bergh nog een robuust, maar elegant aanzien had.
Het merendeel van de meubels, banken, kisten, dressoirs, eettafels en  stoelen, is zoals Van Heek het noemde, gewone ‘boeren gebruikskunst.’ Desalniettemin levert het wel mooie interieurs, zoals de hal, op.


Voorhal

Van Heek had een goed oog, zoals dat heet. Hij kocht een prachtig Vlaams koorhek uit 1400. Een koorhek is de afscheiding tussen de ruimte van de gelovigen en de priesters. Het is eenvoudig, bijna streng.  Er staan intieme portretten op van de twaalf apostelen, Christus en twee engelen. De menselijke kant van het katholieke geloof voel je in deze eenvoudige vorm en individuele weergave van de verschillende apostelen.


Vlaams Koorhek, uit de 15e-eeuw, met de 12 apostelen, Christus en 2 engelen

Rol met schilderijen
Vanuit de verte is het kasteel Huis Bergh een robuust gebouw. Van dichtbij zie je interessante details, zoals de letters als ankers in de muur geslagen, beginnend met HGZDB (Herman Graf Zu Dem Berg). Herman was de zoon van de meeste markante kasteelheer Willem IV (1537-1586). Hij trouwde met Maria van Nassau, een zuster van Willem de Zwijger. Ze kregen zestien kinderen, maar hij was niet echt loyaal aan zijn schoonfamilie. Sterker nog, hij keerde zich tegen zijn zwager, de prins van Oranje, en koos partij voor het Spaans gezag. Uit de talloze keren dat hij in krijgsuitrusting werd geschilderd, blijkt hoe belangrijk hij was. Zelfs Anton Van Dijck schilderde hem, dat hangt in het Prado te Madrid. Hier is alleen zijn jongste zoon te zien, graaf Hendrik Van den Bergh. Die bracht het tot opperbevelhebber van het Spaanse leger in de Nederlanden. Zijn portret, geschilderd door Otto van Veen, de leermeester van Rubens, toont hem levensgroot in kostbaar harnas en met een rode sjerp als teken van zijn verbondenheid met de Habsburgers en Spanje.


Graaf Hendrik Van den Bergh (1573-1638, Otto van Veen, omstreeks 1620. In 2009 aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt

In het tussen-portaaltje hangt het portret een prachtig jong meisje. Ze lijkt wel wat Elisabeth I van Engeland. Ze heeft de jeugdige en onschuldige uitstraling van een kind. Haar naam is Maria Elisabeth Clara Van den Bergh. Ze leefde van 1610 tot 1633. Op dit portret, mogelijk geschilderd door Cornelis Vos uit de school van Rubens, draagt ze dure kleding met de typische molensteenkraag. Ze groeide op in Brussel aan het hof van Isabella van Oostenrijk. Het schilderij werd gemaakt toen ze vijftien was en met haar volle neef Albert trouwde. Dat was al drie maanden na haar geboorte afgesproken. Acht jaar later sterft ze in het kraambed. Ze kreeg vijf doodgeboren kinderen.


Maria Elisabeth Clara van den Bergh, Cornelis Vos toegeschreven, 1625

Deze twee portretten zaten in de rol die Van Heek vond, maar daar zat meer in. Het bleken na inspectie portretten van beroemde adellijke personen, misschien afkomstig uit het atelier van Rubens, maar niet door hem geschilderd. Het waren vooral Habsburgers, of aan hen gerelateerde personen, waaronder Philips IV van Spanje, zijn eerste vrouw Isabella van Bourbon en zijn tweede vrouw Maria Anna van Oostenrijk (afgebeeld in nonnengewaad als weduwe). Philips IV en Isabella door Rubens hangen tegenwoordig in de Hermitage in Sint Petersburg. Het was in die tijd gebruikelijk dat vorstenportretten werden gekopieerd om aan bevriende relaties cadeau te geven.


Detail, Philips IV, kopie naar Rubens


Detail, Isabella de Bourbon, kopie naar Rubens

Portrettengalerij
Van Heek was gefascineerd door wat hij “het ontwaken van de individu” noemde. De vondst van zoveel portretten waarvan de meeste na restauratie een behoorlijke kwaliteit bleken te hebben, werd de aanleiding meer portretten uit de vijftiende en zestiende eeuw te verzamelen. In de omloop van het kasteel hangen onder andere: Karel de Stoute, Maximiliaan van Oostenrijk, Philips De Schone, keizer Karel V, Isabella van Portugal en Maria van Hongarije. Een unieke portrettengalerij in Nederland. De formaten van de schilderijen varieert. Er zijn twee hele kleine portretjes van Karel V en zijn echtgenote Isabella van Portugal, verkleinde kopieën die Karels zuster, Margaretha van Oostenrijk, liet maken door haar hofschilder Jos Vermeyen.


Karel V en Isabella van Portugal, naar Jan Vermeyen, jaartal onbekend


De schilderijtjes zijn niet groter dan een hand

Een opmerkelijk schilderij met een apart verhaal is de knielende Karmeliet met een deel van zijn patroonheilige die achter hem staat, afkomstig uit een Brussels altaarstuk. Het was oorspronkelijk niet alleen hoger, maar zeker ook dikker: de achterkant is eraf gezaagd. Het kwam vaker voor dat een dik paneel zowel aan de voor- als ook aan de achterkant werd beschilderd. Tegenwoordig is het onvoorstelbaar dat een verzamelaar voorstelt, zoals  blijkt uit een brief die is gepubliceerd door Jos Koeweij, het dikke paneel doormidden te laten zagen. Als het gedeeld was, wilde hij wel kopen, voor een zachtere prijs: ‘If you cut the panel off the Van Orly picture’. Van Heek vermeldt in zijn mémoires niet zijn eigen rol. Hij schrijft droogjes dat het doorzagen in Parijs ‘geen gemakkelijke operatie’ was. Door de heldere devotie van de pater en de verstilde soberheid was het een van Van Heeks dierbaarste schilderijen.


Een Karmeliet met een patroonheilige, onbekende Brusselse schilder, ca 1520-25

Ondanks dat de andere kant mogelijk was geschilderd door de bekende Barend van Orley, ook wel Barend van Brussel genoemd, had van Heek hier geen belangstelling voor. Dit typeert wellicht de kern zijn verzamelingen. Van Heek wilde het devote paneel van de voorkant. Hij werd aangetrokken door religieuze overgave, aandacht en devotie. Hij kocht liever het werk van een anonieme schilder met een voorstelling die hem behaagde, dan een bekende naam met een voorstelling die hem minder aansprak.

Geloof en Middeleeuwen
Jan Herman van Heek verzamelde voor Kasteel Huis Bergh tot aan zijn dood in 1957. Als textielondernemer reisde hij veel in Azië en met zijn gezin ging hij op vakantie naar Griekenland en Egypte waar hij vrijwel niets kocht. Hij was eerder een man die steun, troost en kracht in het geloof vond. Niet voor niets schrijft hij in de inleiding van zijn boek Wat het Huis Bergh in zich houdt (uitgekomen na zijn dood in 1961) dat in de middeleeuwen ‘geloof in God en de leer van Christus de bezielende krachten zijn geweest’ tegenover het heden met zijn geloof in de techniek ‘waaraan het gevaar is verbonden, dat de mens ten onrechte meent zelf de scheppende en dirigerende kracht in onze wereld te zijn.’ Dit verklaart waarschijnlijk zijn aandacht voor het middeleeuwse gedachtegoed.
Dus verzamelde hij veel kunst uit de late middeleeuwen. De tijd van de gotiek was een grote economische en culturele bloeiperiode. De grote kathedralen werden gebouwd en in alle zijkapellen kwamen altaren met schilderijen, beelden, tapijten, handschriften, prachtig versierde banken, kandelaars en glas in lood ramen. Om nog maar te zwijgen van de vorstenhoven en de rijke stedelingen die ook belangstelling voor de kunsten kregen.
De verzameling biedt een mooie selectie van beelden, schilderijen, handgeschreven boeken met miniaturen en de eerste gedrukte boeken, ook wel wiegedrukken of incunabelen genoemd, uit Italië, Vlaanderen, Duitsland en Gelderland.


Bladzijden met Gregoriaanse gezangen, uit Italië, Emilia Romagna, eerste kwart 15e-eeuw


Gebedenboek met smeekbeden in het latijn tot de heiligen Michael, links, Johannes de Doper en Petrus en Paulus, rechter pagina, Gent, laatste kwart 15e eeuw.

Die handschriften collectie is van wereldklasse. Ze liggen tegenwoordig achter het Vlaamse koorhek in mooie vitrines tegen het licht beschermd. Grote boeken met sierlijke Gregoriaanse gezangen tot kleine gebedenboeken met prachtige miniaturen met scenes uit het leven van heiligen of Christus. Allemaal met de hand versierd en soms geschreven, of met losse letters gezet.

Meevaller
Hierbij staan mooie middeleeuwse beelden. Het viel me op dat de groep van Anna met haar dochter Maria en diens kind Jezus vaak voorkomt in de verzameling. Dat is een combinatie die je niet vaak meer ziet. Het is typisch voor de vijftiende eeuw dat Maria die bij Anna, haar moeder, op schoot zit. De kleine Jezus zit weer bij Maria op schoot, of op Anna’s andere knie. In ieder geval is Anna hier de oermoeder. Daarna, in de zestiende eeuw, wordt Maria vaak groter afgebeeld, als jonge vrouw naast haar moeder. De foto van deze lieve houten Anna te Drieën stond bij ons bezoek in 2018 niet in deze zaal, maar beneden.


Anna te Drieën, Meester van het Doxaal, Lübeck, ca 1420. Het valt op dat Jezus in dit beeld zelfs groter (dus belangrijker) dan zijn moeder is neergezet.


Anna te Drieën, uit de omgeving van de Vlaamse schilder Quinten Metsijs, begin 16e eeuw. Hier zien we dat maria een jonge vrouw is en gelijkwaardig aan haar moeder Anna.

Van Heek kocht een bizondere notenhouten Maria uit het begin van de dertiende eeuw. Maria geeft het kind de borst, ik heb dat als beeld nog niet zo vaak gezien, wel als schilderij. Hier zit een serene moeder die haar kind voedt.


Madonna met kind, maker anoniem, begin 13e-eeuw, Noord Frankrijk


Detail: Madonna met kind, maker anoniem, begin 13e-eeuw, Noord Frankrijk

Ook elders in het kasteel hangen of staan beelden uit dezelfde periode, met veel werk uit het Rijnland. In 1919 verwierf Van Heek een groot deel van zijn beelden collectie in één aankoop uit de nalatenschap van de Duitse beeldhouwer Friedrich Mengelberg. Deze werkte en woonde in Utrecht en was een verwoed verzamelaar van middeleeuwse beeldhouwkunst. Uit die collectie is toch wel een aantal beelden bij de brand van 1939 verloren gegaan.

Schilderkunst uit Noord en Zuid Europa
Een belangrijk deel van het kunstbezit wordt in de Italiaanse kamer geëxposeerd:
ruim twintig op paneel geschilderde werken van vroege (14e en15e-eeuws) Italiaanse meesters. Hoe bizonder is het niet dat Jan Van Heek vroege Italiaanse panelen heeft gekocht. Zijn collectie is de grootste privé-collectie van Italiaanse kunst in Nederland. Ik denk eigenlijk dat zowel het Rijksmuseum als ook het Bonnefantenmuseum, de twee andere openbare collecties met oude Italiaanse schilderijen, met jaloezie naar deze collectie kijken.
Het grote verschil tussen de middeleeuwse en latere schilderkunst is het formalisme. In principe zit er slechts een langzame ontwikkeling in de sjablonen waarmee de kerkelijke werkelijkheid wordt weergegeven. Wereldse onderwerpen bestonden eigenlijk niet. De eerste stap die de Noord-Europese kunst maakte was gevoel in deze cliché’s aan te brengen: Christus krijgt een van pijn vertrokken gezicht aan het kruis, het verdriet van Maria Johannes en Magdalena wordt oprecht.
Traditioneel gaan we ervan uit dat tot ver in de dertiende eeuw in het Zuiden, en dan vooral Italië, de formalistische lijn een belangrijker rol speelt dan in Vlaanderen en Duitsland.  In Italië is de band met de Byzantijnse kunst via Venetië lange tijd van groot belang. De grote Florentijnse schilder Giotto, 1267-1337, brengt daar als eerste verandering in door ruimte rondom en aan zijn figuren te geven. Zijn tijdgenoot Duccio, 1260 – 1329, verwerkt de nieuwigheid van Giotto in zijn altaarstukken. Zo is er de engel van Duccio (1310), een klein paneeltje uit een veel groter altaarstuk. Maar ook andere Italiaanse panelen zijn zorgvuldig gekozen.


Engel, Duccio, ca. 1310

De Engel van Duccio zat aan de bovenrand van een groot altaarstuk, de Maestà, uit de kathedraal van Siena. Vlakbij het kleine paneeltje is een fotoreconstructie van het altaarstuk gemaakt waarop je de vermoedelijke plaats aan de bovenrand kunt zien en ook de verhouding waarin deze engel staat tot het hoofdtaferelen uit het leven van Christus  en zijn moeder Maria. Misschien lijkt het je een redelijk knullig geschilderde engel. Maar als je bedenkt dat in de kunst van nog geen tien jaar vroeger het niet gepast werd geacht om enige schaduw, dus ruimte / volume aan e brengen, dan was dit een wonder van werkelijkheid! Blijf even in het museum bij deze Duccio staan en bekijk de plooien in de mantel van de engel en vooral ook de ruimte tussen de handen en zijn lijf. Denk aan de platheid van de figuren boven in de handschriften en zie hoe groot de stap is die Duccio en zijn tijdgenoten dankzij Giotto konden maken. Die revolutie zien we zo maar bij dit kleine kunstwerk uit 1310!

Detail Engel, Duccio, ca. 1310

 

Het is mooi dat je in dit museum tegelijkertijd een aantal waardevolle werken uit de noordelijke traditie kunt bekijken. Ze zijn in de voormalige troonzaal bijeenzijn  gebracht,  schilderijen uit de omgeving van Jeroen Bosch, Lucas Cranach en Polack. Van de laatste had ik nog nooit gehoord. Er zit een prachtig groot schilderij van Polack in de collectie: De herkenning van het Ware Kruis door Keizerin Helena uit 1486. Er is nogal wat commotie op dit schilderij te beleven. Keizerin Helena vindt in Jeruzalem het enige ware kruis waaraan Christus is gekruisigd. Judas, de wat donkere man aan de linkerkant van het schilderij, heeft haar de plek gewezen. Het bewijs dat dit het goede kruis is, wordt er direct bij geleverd want de dode in zijn witte lijkwade, is weer tot leven gekomen! In de verte komen de zieken, zwakken en invaliden al aan om ook door dit wonder te worden genezen.


De herkenning van het Ware Kruis door Keizerin Helena, Jan Polack, 1486


Detail uit De herkenning van het Ware Kruis door Keizerin Helena, Jan Polack, 1486


Detail uit De herkenning van het Ware Kruis door Keizerin Helena, Jan Polack, 1486

Het is echt puur plezier om dit soort vergelijkingen in een rustige omgeving met veel ruimte tussen de kunstwerken te kunnen bekijken. En o, ja professor van Os verzorgt de audio tour. Met zijn sonore stem vertelt hij allerlei leuke details, die ik ten dele in dit stuk verwerkte en geeft context.

Informatie en voorzieningen

Museum Kasteel Huis Bergh

 

Hof van Bergh 8, 7041 AC ‘s-Heerenberg

W:  Museum Kasteel Huis Bergh

T:  0314 661281

Open: mei t/m okt di tm zon, 12.30 – 16.30 uur,  altijd nakijken op de website, het verandert per seizoen

bereikbaarheid
OV opmerking niet doen met doen met de auto gaan
Parkeerplek goed aanwezig bij het kasteel
collectie informatie
folder goed
zaalteksten aanwezig in gelamineerd plastic, wat ouderwets
presentatie collectie mooi rustig
route informatie duidelijk
digitaal - app niet aanwezig
vriendelijkheid
suppoosten heel vriendelijk
winkel is in eethuis te klein
kinderactiviteiten
in het museum, rondleidingen op afspraak, leuk
geen eigen ruimte
museumwinkel
assortiment heel klein
kunstboeken
kinder-kunstboeken
grappige kleine cadeautjes
museumrestaurant
prijs/kwaliteit goed
menu lokaal en klassiek
wc
schoon
makkelijk te vinden

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Cookies aanpassen