Op weg naar de kunst

Bestel hier onze: Gids naar Nederlandse musea Op weg naar de kunst

bespreekt de eigen collectie van musea in Nederland en elders.

Haarlem, De Magere Compagnie tijdelijk in het Frans Hals Museum

Alle schutters bijeen
Wie de ‘Erezaal’ van het Frans Hals Museum in loopt, wordt verrast door ZES schuttersstukken van Hals die hij tussen 1616 en 1639 maakte. Vijf van de zes grote schuttersstukken schilderde hij in Haarlem, het zesde werk in Amsterdam. Hals kreeg in 1633 van Kapitein Reynier Reael en luitenant Cornelis Michielsz. Blaeuw de opdracht voor het schuttersstuk van de nieuwe stadswijk XI. Het schilderij is altijd in Amsterdam gebleven. Tegenwoordig zit het, als bruikleen van de stad Amsterdam, in de collectie van Het Rijksmuseum. Dit museum heeft het nu weer in een langdurig bruikleen, tot medio 2022, aan het Haarlemse museum afgestaan. Een mooi gebaar en een unieke gelegenheid om alle schuttersstukken van Hals in een ruimte te zien.

Misschien denk je, wat maakt het uit vijf of zes enorme schilderijen bijeen, maar het is een grote verrassing als je de brede zaal in komt. Het zal niet meteen opvallen, maar het Amsterdamse werk is het enige schilderij waar alle figuren helemaal – ‘ten voeten uit’- op er staan. Op de andere schilderijen zijn de mannen geschilderd zonder benen, staande of zittend. Het zijn zogenaamde ‘kniestukken’.


Links: De Sint-Jorisschutterij, 1639; het tweede schilderij is de Cluveniersschutterij in 1633 en het rechter is de Magere Compagnie, 1633/37, door Hals en Codde, daarnaast nog een deel van de Sint-Jorisschutterij, uit 1627.

Grappig genoeg lijken de Haarlemse schuttersstukken zo op het eerste oog levendiger. De Amsterdammers overweldigen; ze lijken statischer en formeler. Na een tijdje dringt het tot je door dat ze op ons neerkijken! Wellicht moest Hals rekening houden met een hoge hangplek in de De Doelen, het gebouw van de schuttersgilde.


Schutters van wijk XI onder leiding van kapitein Reynier Reael, bekend als ‘De Magere Compagnie’, Frans Hals, Pieter Codde, 1633 – 1637.

De door Hals geschilderde figuren hebben bravoure. Nicolaes van Bambeeck, de man aan de linker kant bij het oranje vaandel, en de man in het lichte kostuum in het midden, zijn zelfs elegant. Alle schutters staan, behalve twee mannen links van het midden, de opdrachtgevers en belangrijkste personen: Kapitein Reynier Reael en luitenant Cornelis Michielsz. Blaeuw.

Hals en Codde
Aan het Amsterdamse schilderij zit een verhaal: Hals schilderde het niet alleen. Als het grote stuk in 1636, na drie jaar, nog niet klaar is, heeft Hals geen zin het in Amsterdam af te maken. Hij stelt voor dat de schutters om toerbeurt naar Haarlem komen zodat hij ze daar kan schilderen. Dat willen de schutters niet. Uiteindelijk geven ze de Amsterdammer Pieter Codde de opdracht het werk af te maken. Dat is een opmerkelijke keuze, want Codde is een fijnschilder van kleine schilderijen. Maar hij past zich aan en imiteert de stijl van Hals. Codde maakte de laatste zeven figuren aan de rechterkant, mogelijk na voorwerk door Frans Hals.
Je moet de tijd nemen om het verschil tussen de figuren links en de figuren rechts te ontdekken, niet alleen in de manier van schilderen. Kijk goed naar de donkere pakken die bij Hals losser zijn geschilderd. Maar ook de houding van de mannen is bij Hals natuurlijker, zie maar het verschil tussen Hals zijn  gouden midden figuur  en twee mannen van Codde die in de rij  rechts van hem staan. Bij de gouden man druipt de sjeu er van af.


Midden figuur uit de Magere Compagnie, door Hals, 1633 – 1637.

De twee anderen hebben vreemde verhoudingen zoals de lange rechter arm die in een potsierlijke hoek staat en het hoofd dat op de witte kraag geplakt lijkt.


Vierde van rechts uit de Magere Compagnie, door Pieter Codde, 1633 – 1637.

De laatste man aan de rechterkant leunde kennelijk met zijn arm op iets tijdens het poseren. Dat iets is verdwenen waardoor de arm vreemd in de lucht hangt.


Laatste figuur aan de rechter kant uit de Magere Compagnie, door Pieter Codde, 1633 – 1637.

Robuust tegenover gedetailleerd
Het is spannend en vooral ook leuk de verschillen op te zoeken en te bekijken. Je ziet hoe de schilders bezig zijn. Tijdens mijn studie in Gent leerde ik van Panovsky dat je altijd naar details zoals vingertoppen, oogleden en voeten moet kijken. Daarin herken je de ware meester. (En in het geval van vervalsingen ook vaak de vervalsing.) In de handen van Codde’s twee meest rechter figuren zie je hoe hij Hals probeerde na te doen, en hoe zijn eigen naturel opeens weer terugkomt.
De bovenste hand in een dunne leren handschoen is met robuuste vegen neergezet, waardoor die hand iets bewegelijks krijgt. De hand er onder die zo ongerijmd afhangt, is zorgvuldig en gedetailleerd gemaakt. Je kunt de aders zien lopen. Een werkwijze die Hals dan al lang niet meer toepast.


Detail Laatste figuur rechterkant Magere Compagnie, Pieter Codde, 1639.

Van Gogh
Voor Vincent van Gogh was de Magere Compagnie een eye-opener, tijdens zijn korte bezoek aan het net geopende Rijksmuseum in begin oktober 1885. Hij schreef zijn broer Theo dat alleen dit schilderij de reis naar Amsterdam waard was. Wie wil weten hoe lyrisch en tegelijkertijd hoe technisch hij over de vaandrig, de laatste figuur links, schreef, hoort het in het filmpje.

Voor herhaling vatbaar
Kortom, deze onverwachte samenwerking leidde tot een bizonder resultaat. De samenwerking tussen het Rijks en het Frans Hals zorgt voor een ervaring die wellicht in een grote Hals tentoonstelling minder zou zijn opgevallen. Voor het eerst sinds dertig jaar zijn alle schuttersstukken van Hals bijeen. Het is ook fijn dat de combinatie tot medio 2022 blijft hangen. Zo kun je ze nu bezoeken, en later ook zonder mondkap nog eens teruggaan.
Overigens, de Magere Compagnie dankt zijn naam aan Jan van Dijk, een schilder / historicus. Hij schreef over de schutters dat ze allemaal “zo dor en rank” waren dat je het schilderij de “magere compagnie” kon noemen. En inderdaad de meeste schutters op de Haarlemse stukken zijn een stuk welvarender, maar misschien komt dat deels weer omdat er opmerkelijk veel bierbrouwers tussen zitten?

De Magere Compagnie blijft tot medio 2022 in het Frans Hals Museum.

NB
Dit stuk is een toevoeging op het grote verhaal dat we over het Frans Hals Museum hebben gemaakt: Frans Hals Museum. Daar staan ook de uitgebreide Voorzieningen.

Informatie en voorzieningen

Frans Hals Museum, Groot Heiligland 62; 2011 ES Haarlem
W website van het museum
T 023-5115775
di t/m za 11.00-17.00 uur; zon en feestdagen 12-17 uur, meer info op de website. LET OP in corona-tijd moeten de kaartjes on line worden gekocht, ook met een Museumjaarkaart en of een Rembrandtkaart. Lees de website voor alle bepalingen ivm mondkapjes, het aantal bezoekers etc. etc.

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.