Op weg naar de kunst

Bestel hier onze: Gids naar Nederlandse musea Op weg naar de kunst

bespreekt de eigen collectie van musea in Nederland en elders.

Flevoland: Land Art

Te groot om waar te zijn

Flevoland is al weer oud nieuw land, want sinds de herfst van 2016 wordt er buitengaats bij de dijk van de Markerwaard nog nieuwer land aangelegd, voor de vogels dit keer. Flevoland is voor de mensen. De provincie Flevoland heeft sinds 1977 zeven opdrachten voor Land Art, grote vrijstaande kunstwerken, gegeven. Ze liggen bijna allemaal rondom de twee grote steden: Almere en Lelystad. Wie vanuit het westen begint via de A6 kan de kunstwerken als volgt bezoeken: Polderland Garden of Love and Fire (Daniel Libeskind), Exposure (Antony Gormley), het laatste kunstwerk dat in 2016 werd toegevoegd: Pier + Horizon van Paul de Kort, in het Zwarte Meer tussen de provincies Flevoland en Overijssel, dan weer in het land het  Observatorium (Robert Moris),  de Aardzee (Piet Slegers), Sea Level (Richard Serra), en De Groene Kathedraal (Marinus Boezem). Maar een paar combineren is ook leuk.

Wij zijn ook nog niet overal geweest, dus wordt dit bericht nog bijgewerkt. Het was indertijd een super idee om Land Art in het nieuwe land neer te zetten.  Wim Beeren had iets eerder, in 1971, de Amerikaan Robert Smithson naar Nederland gehaald voor een kunstwerk in het kader van Sonsbeek Buiten De Perken, een tweejaarlijkse beeldententoonstelling in Arnhem. Smithson maakte in de gemeente Emmen: Broken Circle en Spiral Hill. (Dat zullen we ook nog bezoeken). Kennelijk begreep iemand bij de provincie Flevoland dat deze toen zeer moderne Land Art wel eens goed bij het nieuwe land kon passen.


Kaart Flevoland met de 7 Land art kunstwerken

Land Art is een brede tak van kunst, dus past hier ook de breedst mogelijke definitie: het zijn ingrepen in het landschap waaruit processen kunnen ontstaan, of opgewekt worden en waarvan vaak het documentaire materiaal, foto’s, films, tegenwoordig ook digitale registratie, belangrijker kunnen zijn dan het feitelijke project, mede door dat het formaat van zo’n kunstwerk vaak overweldigend is en pas via luchtopnames, of foto’s en films, goed kan worden gezien.

Groene kathedraal, Marinus Boezem


Foto van het bord bij het besproken kunstwerk van Marinus Boezem

Marinus Boezem (1934) had in 1978 het idee voor een Groene Kathedraal: een kathedraal van bomen op de plattegrond en het formaat van de kathedraal van Reims. De pilaren werden door bomen vervangen. De achterliggende gedachte is dat het bouwwerk op die manier heel langzaam in het landschap groeit.


Steen met de plattegrond van de kathedraal van Reims, het voorbeeld van de Groene Kathedraal

Boezem overtuigde de provincie dat deze kathedralen, want er liggen twee werken vlak bij elkaar, natuurlijk in Flevoland thuishoorden. In 1987 kon hij samen met anderen de 178 Populis Nigra Italica, (populier) planten die deze kathedraal vormen. In 1996 waren de bomen al zo hoog dat Boezem de kathedraal geopend verklaarde. Tegelijkertijd vermoedde hij dat over twintig jaar de bomen wel zouden zijn afgestorven, omgevallen. In 2016 staan ze er nog. Na bijna 30 jaar zijn het enorme bomen geworden, zo groot dat vanop de grond het overzicht ontbreekt, zelfs van ver weg.

De Groene Kathedraal, herfst 2016
De Groene Kathedraal, herfst 2016

Bovendien dragen deze bomen geen kruisrib gewelf zoals in een kathedraal, waardoor het typische kenmerk van een Gotische kathedraal, een lichte hoge ruimte, niet ontstaat. Ruimte kun je pas als ruimte ervaren doordat je de grenzen van een ruimte aangeeft. Zeker als het zo’n grote plattegrond heeft als de kathedraal van Reims. Zonder dak en tussenmuren, staan hier maar wat erg grote bomen te waaien. Vanuit de lucht, zie de foto van het bord hier boven, functioneert het echter weer wel.

De Groene Kathedraal, Marinus Boezem, 2016
De Groene Kathedraal, Marinus Boezem, 2016

In het aanpalende bos is een corresponderende ruimte van de kathedraal in het bos uitgespaard. Maar ook deze is te groot en heeft te weinig details om het als een specifieke ruimte te kunnen herkennen, of te beleven. Maar de luchtfoto’s en de kaart zijn beide prachtig.
Boezem wilde ons Reims niet echt in boomvorm laten herbeleven, maar vond het belangrijker dat de Groene Kathedraal na zijn afsterven, een geschiedenis werd, een verhaal. Hij zei het al twintig jaar geleden in een interview in de NRC: “de kathedraal is op haar best als erover verteld wordt. Dat is wat er uiteindelijk van over moet blijven. Twee vrienden zitten in een café en de een begint over de kathedraal. Ken je die niet?” Een nobele gedachte, waardoor hij zijn eigen kunstwerk wel tot een anekdote reduceert.

Aardzee, Piet Slegers
Van de kathedraal is het niet ver naar  Aardzee (1982) van Piet Slegers. Aardzee is vijf hectare groot en bestaat uit glooiende heuvels in het vlakke land. Wie er van de parkeerplaats over een bruggetje inloopt, krijgt een vriendelijk parkgevoel. Maar als je de talud oploopt en van de heuveltjes naar het omliggende strak geordende platte land kijkt, besef je opeens op een verstilde golf van gras te staan.

Aardzee in de regen, herfst 2016
Aardzee in de regen, herfst 2016

Ooit was hier water en verging menig schip, nu wuift het gouden koren en rijden enorme combi’s over de weg. Dat klimmetje moet je wel even maken; anders beleef je Aardzee als een idyllisch park met een meertje, soms zelfs met rustig drijvende zwanen.

Piller aan het fotograferen

Micky aan het fotograferen

Kristoffel filmt

Kristoffel filmt

 

 

 

 

 

Piet Slegers, die in 2016 op 92-jarige leeftijd is overleden, maakte meer beelden voor de openbare ruimte, zoals het Landschaps-Zonneproject uit 1979, bij de ingang van Museum Kröller-Müller, en Sfeerproject (1982) bij het Europese Parlement in Straatsburg. In zijn veelal roestvrijstalen kunstwerken brengt hij de natuur in een bebouwde omgeving. Hier wordt het speciaal aangelegde landschap het kunstwerk. Water en wind, het zilveren geritsel in de populieren, zon of geen zon, zijn hier verbonden met iets wat Flevoland was en werd: aarde en zee. Aardzee ligt er uitgeraasd en sereen bij.

Sea level, Serra
In Zeewolde, midden in een woonwijk ligt in het landschapspark De Wetering. Van een brug heb je daar een goed uitzicht op Sea Level van Richard Serra (1939), een van de bekendste hedendaagse beeldhouwers (zie ook zijn labyrint in museum Voorlinden: Open Ended, een kolossaal beeld van roestig bruin Cortex staal, Voorlinden met Serra filmpje .)

Sea Level

Sea Level

Sea Level vervolg

Sea Level vervolg

 

 

 

 

 

Het eerste moment lijkt Sea Level geen spectaculair kunstwerk. Aan de ene kant van de brug en het water  snijdt het beeld, een grijze betonnen muur,  door het glooiende grasveld en aan de andere kant groeit de rest van de grijze muur uit het gras. Door deze twee afzonderlijke, maar toch verbonden delen besef je opeens het belang van de dijkbescherming.  De hoogte van de grijze muren correspondeert met de zeespiegel. Dit park en grote delen van Flevoland liggen onder de muur, onder zeeniveau, sea level. Opeens bedenk je dat je hier zonder de dijken kopje-onder zou gaan.
Twee betonnen muren van 200 meter lang, in elkaars verlengde aan weerszijden van een kanaal houden ons bij de les. De muren van Serra geven een letterlijke betekenis aan het begrip zeeniveau. De bewoners van Zeewolde lopen er langs en laten hun honden uit, kinderen spelen er en misschien wordt er zomers in dit park een picknick gehouden?

 

Exposure van Antony Gormley


Exposure, Anthony Gormley, 2010

In Flevoland staan zeven Land Art projecten. Als je over de dijk van Enkhuizen naar Lelystad rijdt, zie je als eerste Exposure van Antony Gormley uit 2010: een grote hurkende ijzeren man. Wij reden over de Houtribdijk, dat is een Land Art ervaring op zich. Let op, net als de weg scherp naar rechts draait voor de brug over het water, sla je een kleine weg aan de linkerkant af. Als je die afslag mist, moet je eerst helemaal door tot in Lelystad. Meteen heb je vanop afstand uitzicht op het silhouet op een smalle landtong, een strekdam. De hurkende man heeft het naar zijn zin, uitkijkend over  het Markermeer met achter zich, aangemeerd aan de kade van Lelystad, de Batavia. De constructie van gegalvaniseerd metaal en beton is 26 meter hoog.
De Britse kunstenaar Anthony Gormley (Engeland, 1950) is gespecialiseerd in gigantische sculpturen die zo groot kunnen zijn dat ze altijd buiten, in de stad of in het landschap staan.

Na zijn studie antropologie en archeologie woonde hij door zijn belangstelling voor het boeddhisme, een tijd in India en Sri Lanka. Die invloed van het boeddhisme zie je in sommige figuren terug.  Men zegt dat de zittende man de uiterste rust van het boeddhistisch nirwana weerspiegelt: tevreden en onbewogen genietend van de omgeving, zomer en winter. Het beeld is het mooiste als er wat wolken en wat zonlicht zijn, wat fascinerende effecten in en op de stalen staven geeft.


Detail Exposure, Anthony Gormley, 2010

Als je tussen de enorme voeten gaat staan, verdwijnt de transparante menselijke vorm die je van verre waarneemt, maar je ziet dan wel de overrompelende complexe constructie van bijna tweeduizend stalen elementen. Hoewel in Land Art vaak het landschap zelf wordt gebruikt, zoals in de Groene Kathedraal, Pier+Ocean of Aardzee elders in Flevoland, staat hier een beeld. Dit beeld is dan wel weer zo aanwezig door zijn formaat en zo slim neergezet, dat het de omringende vlakte van water en land domineert.


Detail Exposure, Anthony Gormley, 2010

Gormley werd, net als veel andere bezoekers aan ons land, gefascineerd door het polderlandschap, door de rechte lijnen van de kanalen, de bruine of groene akkers en de windmolens. De hoogspanningsmasten waren, zo vertelde Gormley, de inspiratiebron voor Exposure.  Exposure, hoe vertaal je dat? Dat is soms wel de moeilijkheid met een woord in een vreemde taal dat in het Nederlandse met meerdere woorden kan worden vertaald. Het kan in deze context zomaar een aantal betekenissen hebben: naakt (onbedekt), blootgesteld (onbeschermd tegen de natuurelementen) en tentoongesteld.


Exposure, Anthony Gormley, 2010

Of is het: te kijk gezet, waarbij wordt gedacht dat het beeld een poepende man voorstelt. Mogelijk ligt de tweede betekenis dicht bij wat de kunstenaar bedoelde. Misschien had de gemeente Lelystad aan de kunstenaar moeten vragen wat de precieze betekenis van Exposure is.

 

Pier+Horizon
In het eerste weekeinde van oktober 2016, werd tijdens het Land Art Weekend in de Flevopolder, Pier+Horizon van Paul Kort, het zevende Land Art werk in Flevoland, onthuld.  Het ligt in een gebied van Nederland waar je niet snel langskomt, maar waar wel interessante plaatsen liggen, als Nagele, Urk, en Schokland. Langs enorme vlaktes rond de mega-boerderijen richting het Zwarte Water blijf je in stil en eenzaam land. Wie de dijk opgaat, ziet niets anders dan het water, de wind die golven opstuwt, zo nu en dan zon, de pier en de rechthoekige bewegende bakken met riet. Door er langer te blijven, maak je allerlei veranderingen meer, zeker als wolken open- en dicht trekken. Mondriaan was Paul de Korts inspiratie.

Pier+Horizon, herfst 2016

Pier+Horizon, herfst 2016

 

 

 

 

 

Waar ik me eigenlijk een beetje over verkneukel is het misverstand waaruit dit kunstwerk is ontstaan. De Kort baseert zich op een serie van Mondriaan “Pier and Ocean” althans dat denkt hij, want zoals het Kröller Müller Museum keurig op haar website vermeldt bij een van de schilderijen uit deze reeks: “Compositie 10 in zwart wit, soms ook Pier and Ocean genoemd.”

“Compositie 10 in zwart wit, Piet Mondriaan, 1915, foto van de website van het museum.

“Compositie 10 in zwart wit, Piet Mondriaan, 1915, foto van de website van het museum.

 

 

 

 

 

 

 

 

Er wordt ook wel gezegd dat de reeks eigenlijk Sterrennacht zou moeten heten, omdat alles in 1912 begon met een nachtelijke wandeling met Mies Elout-Drabbe aan de zee bij Domburg. “Onder een stralende sterrenhemel, haalde hij (Mondriaan) een klein schetsboekje uit zijn zak, waarin hij een krabbel maakte van een sterrennacht,” aldus Elout-Drabbe in haar dagboek. De New Yorkse kunsthandelaar Sidney Janis gaf jaren na Mondriaans dood de schilderijen uit deze serie de naam Pier and Ocean. De  krabbetjes op het Zeeuwse strand, kleine golbrekertjes die de afkalving van strand en duinen moeten tegengaan, veranderde Janis in een Pier en de Noordzee werd Ocean.

Een van de eerste schetsen van de Domburgse serie met strand, zee en lucht uit een schetsboekje I van Piet Mondriaan, in het bezit van het Gemeentemuseum Den Haag, foto van de website van het museum

Een van de eerste schetsen van de Domburgse serie met strand, zee en lucht uit een schetsboekje I van Piet Mondriaan, 1912, collectie Gemeentemuseum Den Haag, foto van de website van het museum

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Als ik de interviews met De Kort en zijn eigen website lees, krijg ik de indruk dat hij alleen de Pier and Ocean schilderijen waarin al een verregaande abstractie heeft plaatsgevonden voor zijn Land Art gebruikte. Des te opmerkelijker is het dat zijn werk dichter bij de eerste figuratieve tekeningen ligt, dan bij de latere abstractie.

Pier+Horizon, Paul de Kort, 2016

Pier+Horizon, Paul de Kort, 2016

 

 

 

 

 

 

Bij Mondriaan vindt in die reeks tekeningen en schilderijen over het vergezicht  van de Zeeuwse kust een wonder plaats: hij kiept als het ware de verre platte horizontale ruimte die je ziet als je over zee uitkijkt, van horizontaal naar vertikaal. Wie de vroege tekeningen , krabbeltjes bijna, bekijkt en de uiteindelijke schilderijen ziet die Mondriaan drie jaar later maakte, beleeft deze omslag. De Zeeuwse golfbrekertjes krijgen nog een verticale plek aan de onderkant midden in het schilderij. De glinstering van de sterren in de steeds bewegende golven en de golven zijn de andere ritmische streepjes en kruispunten.
Als ik in oktober 2016 bij Pier+Horizon sta, zie ik de verte en deel ik, zoals altijd boven een watervlakte, de ervaring van Mondriaan. Hier is de horizon niet vrij zoals bij zee, er zijn eilandjes, bomen aan de andere kant van het water  en binnenvaartschepen te zien. Tegelijkertijd krijg ik door de fikse wind en de golfslag onder de steiger een bijna dronkenmans ervaring op Pier+Horizon. Door de overvloedige poep die de watervogels op de laatste tientallen meters van de pier hebben achtergelaten, licht het einde op uit het grijze water.

Vervolgens een kleine serie waarvan de eerste vier foto’s binnen 5 minuten op die stormachtige dag zijn genomen. Door langer te blijven, maak je allerlei veranderingen mee. De pier is een 135 m lange smalle steiger geworden en de lichtreflecties zijn de kraggen, rechthoekige bakken met riet die, hoewel ze vast zitten aan palen, toch op het water bewegen en met de wind mee draaien.

Pier+Horizon in 8 foto’s.

schermafdruk-2016-10-08-13-45-24

 

 

 

 

 

img_6874

 

 

 

 

 

 

 

img_6876

 

 

 

 

 

 

 

img_6877

 

 

 

 

 

 

 

De officiële weg naar het kunstwerk

De officiële weg naar het kunstwerk

 

 

 

 

 

 

Uit het water naar het land

Uit het water naar het land

 

 

 

 

 

 

 

 

 

De “kraggen”

De “kraggen”

img_7556

 

Wie het nog dit jaar (2016) wil zien, heeft de tijd tot en met 14 oktober, een vrijdag!. De omgeving van Pier+Horizon schijnt ivm het winterseizoen sinds 15 oktober afgesloten te zijn. Dit blijft zo tot 1 maart 2017, op de borden op weg naar Pier+Horizon, stond overigens dat men alleen tijdens het broedseizoen op de paden moet blijven.

 

Voor de toekomst:

De provincie Flevoland heeft sinds 1971 zeven opdrachten voor grote vrijstaande kunstwerken: Land Art, gegeven. Wij zullen de werken stuk voor stuk bezoeken, fotograferen, filmen en beschrijven. (De nummers 1 en 4 moeten we nog bezoeken. Het kaartje staat boven aan in deze bespreking.) De kunstwerken liggen bijna allemaal rondom de twee grote steden: Almere en Lelystad. Wie vanuit het westen begint via de A6 kan de kunstwerken als volgt bezoeken:

1. Polderland Garden of Love and Fire, Daniel Libeskind, 1997, vlakbij Almere

2. Exposure, Antony Gormley, 2010, ten westen van Lelystad

3. Pier + Horizon, Paul de Kort, in het Zwarte Meer tussen de provincies Flevoland en Overijssel

4. Observatorium, Robert Moris, 1971 / 1977, zuid oosten van Lelystad

5. Aardzee, Piet Slegers, 1982, ten zuiden van ongeveer het middenpunt tussen Almere en Lelystad

6. Sea Level, Richard Serra, 1996, zuidelijk van nr 4    

 7. De Groene kathedraal, Marinus Boezem, 1987, zuidelijk van Almere

Daarnaast zullen we nog een bezoek maken aan het dorp dat Gerrit Rietveld ontwierp: Nagele.

 

 

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.