Op weg naar de kunst

bespreekt de vaste collectie van musea in Nederland en elders.

Den Haag, Gemeentemuseum 1

Mondriaan, De Stijl, Delfts Blauw en moderne kunst
Het Gemeentemuseum Den Haag hoort bij mijn favoriete musea, omdat het zo’n bijzonder gebouw is en een collectie heeft waar een mens blij van wordt. Twee Amsterdamse socialisten, de eerste directeur, H.E. van Gelder, en zijn architect, H.P. Berlage, bouwden in Den Haag een museum voor de hele bevolking. Niet alleen was, zoals toen gebruikelijk, de financiële en intellectuele bovenlaag uit de stad welkom, maar ook en vooral jongeren: “En ik denk daarbij niet alleen aan de jeugd der arbeidersklasse, want ik zie de geestelijke tekorten, de geestelijke verwildering in de andere klassen evenzeer, maar voor haar is de weg het moeilijkst,” schreef Van Gelder in de Mededelingen van het Museum in april 1928. Voor het Gemeentemuseum was educatie naast collectievorming een eerste prioriteit: een unicum  in Nederland museumland.

Buitenkant Gemeentemuseum,ontwerp H.P.Berlage Buitenkant Gemeentemuseum,ontwerp H.P.Berlage, foto website Gemeentemuseum

De eerste plannen van Berlage en Van Gelder uit 1918 waren in alle opzichten megalomaan. Het museum moest in een complex komen met een congres- en muziekcentrum en zalen voor wisselende tentoonstellingen. Gelukkig ging dit door geldgebrek bij de gemeente niet door. De bouw werd eindeloos uitgesteld , het ontwerp totaal veranderd en het museum was pas in 1935 klaar. Nu staat er een mooi, elegant, licht gebouw waarin we de invloed van Frank Lloyd Wright herkennen.

Dienende architectuur
Hier staat het gebouw in dienst staat van zijn functie: het onderzoek naar beeldende en toegepaste kunst en daarvan afgeleid het exposeren van die kunst in een context. Dit zien we het beste in de tentoonstelling van de eigen collectie. De zalen op de eerste verdieping hebben glazen daken en aan de buitenkant van het gebouw zijn vitrines met glazen plafonds, zodat ook daar het daglicht in kan komen. Berlage ontwierp  ze zowel voor de binnen- als ook aan de buitenkant als mooie decoratieve elementen. Van Gelder en Berlage bepaalden dat De Kunst: schilderijen en beelden op de verdieping kwamen, zodat de bezoeker omhoog loopt naar de kunst. De keuze voor de glazen daken was een principiële keuze voor een steeds veranderend helder licht. Wie hier vroeger op een wat druilerige dag liep, maakte als de zon doorbrak, mee hoe de kunstwerken plotseling oplichtten. Inmiddels verdween het grootste deel van die bovenlicht plafonds achter een velum, een dun half doorzichtig doek, en beleven we dat veel minder direct. Dat is jammer.
Maar het beroemde Hollandse zee-licht is nog wel goed te ervaren op het binnenplein, hoewel dat ook sinds 2014 door een glazen dak is bedekt. In september 2006 was ik betrokken bij de opening van de Bouwfonds tentoonstelling Room with a view en maakten we mee hoe spectaculair de hemel boven Den Haag kan zijn. Dit is nog steeds te zien, maar wel gekaderd binnen de lijnen van het nieuwe glazen dak. Het voordeel is weer wel dat wie hier koffie drinkt, niet alleen droog zit, maar ook dit Hollandse licht beleeft.

Binnenplaats september 2016

Binnenplaats september 2016

September 2006

September 2006

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Van Gelder en Berlage ontwikkelden een helder programma voor de bezoekers: in de zalen op de begane grond stond wat toen nog kunstnijverheid heette en wat we nu design noemen. Deze indeling wordt in dit oudste deel van het museum nog steeds toegepast. Toen wij er waren, was er een vrolijke tentoonstelling over dieren in allerlei vormen en toepassingen uit de collecties kunstnijverheid, beeldhouwkunst en mode. Daarna kwam er een tentoonstelling over Franse negentiende-eeuwse keramiek uit de eigen collectie en daarna zullen op deze plaats wel weer andere tentoonstellingen worden gemaakt waarbij de eigen collecties toegepaste kunst een belangrijke rol spelen. Het is opvallend dat in de vaste tentoonstellingen altijd een aantal stukken uit de collectie Mode staan. Niet alleen hier bij de toegepaste kunst, maar ook elders, bijvoorbeeld bij Mondriaan & De Stijl. Kleding is moeilijk te tonen omdat het zo kwetsbaar is, dus extra leuk als er iets is te zien.

Uit de eigen collectie
Zijzaal met tijdelijke eigen collectie presentatie Zijzaal met tijdelijke eigen collectie presentatie

Delfts blauw en andere kleuren
Achter deze tentoonstellingsruimte liggen De Stijlkamers. In deze ruimtes wordt een idee gegeven van de rijke interieurs van vroeger. Tegelijkertijd wordt er op een speelse manier “Het Wonder Van Delfts Blauw” getoond. In de verschillende stijlkamers worden oude stukken op een bijzondere manier gecombineerd met hedendaagse keramische objecten.

Je kunt “Het Wonder Van Delfts Blauw” aan twee manieren binnengaan: min of meer toevallig via de straatkant van het museum, of uit het hart van het gebouw. Hier is feitelijk de entree. Wie, zoals wij, vanuit de andere kant binnenkomt, begint met een lange wand vitrine vol oud Delfts blauw.


Overloop Delfts blauw

IMG_4986

 

 

 

 

 

 

Bord met uitleg

Langs de gang ligt iets lager een eerste stijlkamer met prachtig leer behang. Hier is informatie over de keramiek in de vitrine te vinden. In deze ruimte is een oude schouw met bovenschildering geplaatst waarvoor de beeldhouwer Hans van Bentem een vlam van koperkleurig keramiek schonk.

Schouw met "vuur" van Hans van Bentem Schouw met “vuur” van Hans van Bentem

Om de bijzondere behangsels te sparen, is het licht in een aantal zalen aangepast. Daardoor krijg je het gevoel in oude schatkamers te komen. De eerste zaal van deze kant heet Wonderstukken.

IMG_4994IMG_4996

 

 

 

 

 

Het Delfts Blauw staat in vitrines in een grote spiegelwand, hierdoor lijkt het tussen het geweven boslandschap op de muren te zweven. Waar de kinderen met een museumdocente de schatten ontdekken, staan vier dames zich in licht sentimentele vreugde te vergapen aan het Poppenhuis van Sara Rothé, uit 1743. Vermoedelijk heeft niemand van hen zo’n mooi en oud poppenhuis gehad. Wie ooit zijn zaklamp door een schoenendoos met meubeltjes liet schijnen, of het wonder meemaakte van licht dat aangaat in een poppenhuis, vergeet die eerste sensatie nooit meer.  Hier staat een chique kast vol herkenning: vertedering, bewondering en met het ouder worden misschien wel gecombineerd met sociaal inzicht.

Iets verderop ontdek je een grapje: Nijntje staat tussen oude Delfts Blauwe dierfiguren.

IMG_4999  IMG_4998

Eigen collectie
Bij de collectie toegepaste kunst hoort ook de zogenaamde Dijsselhof kamer op de eerste verdieping, een ensemble dat door in 1895 de Amsterdamse huisarts Van Hoorn bij G.W. Dijsselhof bestelde. De kamer is hier sinds de opening van het museum  ondergebracht. Na het wegschuiven van een gordijn ontdek je een prachtig voorbeeld van Nederlandse art nouveau. Je mist het gordijn maar al te makkelijk, dus ga er vooral naar op zoek en geniet van deze intimiteit.

IMG_5135

 

IMG_5134

 

 

 

 

 

 

Dijselhof wachtkamer

De conservatoren van het Gemeentemuseum volgden niet zo zeer de smaak van de tijd, maar bepaalden zelf wat ze belangrijk vonden uit verleden en heden. Dit museum dankt aan die eigengereidheid een klein maar voor Nederland uniek ensemble Midden Europese expressionistische kunst uit de eerste dertig jaar van de twintigste eeuw: Schiele (1890 -1918), Kirchner (1880 -1938), Jawelensky (1864 – 1941), Kandinsky (1866 – 1944) zijn met prachtige werken vertegenwoordigd. Door de aanwezigheid van deze eerste generatie krijgen latere aankopen zoals van de Cobra schilders, Francis Bacon en Duitse expressionistische schilders uit het einde van de twintigste eeuw, als Baselitz (1938), Lüpertz (1941) en Kiefer ( 1945) en nog later Anton Henning (1964) een eigen context. In oktober 2015 hing in een van deze zalen een combinatie met schilderijen van deze vroege Duitse expressionisten met onder meer het werk van de Nederlandse kunstenaar Constant (1920-2005).

Twee werken van Kirchner en een schilderij van Paula Modersohn Becker

Twee werken van Kirchner en een schilderij van Paula Modersohn Becker

 

Paula Modersohn-Becker

Paula Modersohn-Becker

 

 

 

 

 

 

 

Het Gemeentemuseum heeft een breed overzicht van Constant, waaronder New Babylon objecten en schilderijen waarin Constant een optimistische nieuwe maatschappij laat zien. Iedereen zouruimte voor vrije, creatieve tijd krijgen doordat machines het werk zouden overnemen. Wij konden op die manier Huizinga’s ideaal van de Homo Ludens, de spelende mens, waar kunnen maken. In zijn werk zien we dat Constants naoorlogse politieke engagement en dat van de wereldverbeteraars uit de vroege twintigste eeuw nog steeds dichtbij onze actualiteit staat. In de loop van de tijd verbindt Constant zich niet meer met de politieke ontwikkelingen, maar vindt hij troost in de mogelijkheden van de schilderkunst. In het Gemeentemuseum is deze ontwikkeling niet altijd zichtbaar, maar een aantal stukken maakt wel deel uit van de vaste opstelling “Ontdek het moderne” op de eerste verdieping.

Gemeentemuseum Den Haag * Tentoonstelling: Ontdek het moderne (Gemeentemuseum Den Haag), KR1020223 * In opdr. van: Bibliotheek * Datum opname: 10-02-2014 * Zaal 1.23 * Afdeling Foto & Vorm - Alice de Groot

 

Een van de ingangen van "Ontdekhet Moderne"

Een van de ingangen van “Ontdek het Moderne”

 

 

 

 

 

 

 

Constant, foto Gemeentemuseum Den Haag

Wat valt nog meer op bij “Ontdek het moderne”?
Wie wil, kan een neurotische lijn ontdekken, te beginnen bij de grote spin van Louise Bourgeois die een klein kabinet domineert. Dan terug in de tijd naar de  Duitse expressionisten, om af te sluiten bij het werk van Francis Bacon (1909-1992) en Bruce Nauman (1941). Bacons schilderijen met vervormde menselijke lichamen grijpen me elke keer weer aan. Onthutsend zijn “Paralytic Child Walking on All Fours (from Muybridge)”, of het portret van dat Bacon van zijn minnaar, John Edwards in onderbroek maakte, De combinatie met de draaiende Carrousel met karkassen van vier dieren van Bruce Nauman maakt deze zaal niet vrolijker. Deze totale rauwheid ontregelt.

IMG_5102 - kopieSchilderij van Bacon en deel Van Carroussel van NaumanIMG_5101

Schilderijen  van Bacon en deel van de Carroussel van Nauman

Vlak bij de emoties van de expressionisten is een elegante zaal met kubistische schilderijen van Picasso, Braque en Gris, gecombineerd met een sculptuur van Carel Visser die ongeveer veertig jaar later is gemaakt. Hier kan ik even op adem komen. Het late cubisme is vrij gesloten en op het eerste zicht moeilijk te ontcijferen. Maar het helpt misschien om te onthouden dat de cubisten probeerden een tijdsverloop in hun werk te laten zien. Ze wilden het idee geven dat we terwijl we naar hun schilderij kijken we OM het onderwerp heen lopen: dus zowel de voor- als ook achterkant kunnen zien.  Een collectie krijgt diepgang door dit soort lange lijnen. Zo kunnen de conservatoren laten zien wat zij van belang vinden.

Beeld van Carel Visser en cubistische schilderijen, 2016

In hun verantwoording van de opstelling “Ontdek het moderne” staat op de website: “Het Gemeentemuseum ziet zichzelf als medium, het draagt kennis, een gevoel of stemming over op de bezoeker. Als bezoeker word je uitgenodigd om de kunst te ontdekken; om je te laten meevoeren in een fantastische wereld van onbegrensde mogelijkheden.” Ik word daar wat kriegelig van. Een museum is geen medium, maar een wetenschappelijk instituut dat een onderbouwde mening heeft over zijn collectie. Zo kan een bezoeker de eigen mening,  aan die visie toetsten, en inzicht vergroten. De vaste collectie mag en kan vragen bij ons oproepen als het even kan. De vaste collectie kan en mag nieuwe inzichten geven, maar we moeten juist niet in een wereld van onbegrensde mogelijkheden terecht te komen. Gelukkig valt het in de werkelijkheid van de museumzalen erg mee met die wolligheid van het internet.  “Ontdek het moderne” is een fascinerend doolhof waarin je vrij indrukken kunt verzamelen. Er wordt op kleine borden extra informatie gegeven, hopelijk is dat genoeg aanleiding om later naar meer informatie te zoeken. Als je zo door een tentoonstelling wordt geïnspireerd, is de opzet gelukt.

De Stijl en de toegepaste kunst
Het Gemeentemuseum De Haag is een internationaal belangrijk museum door hun collectie Piet Mondriaan, bijna 300 schilderijen en tekeningen. Een keuze uit deze verzamelingen is bijeengebracht in de permanente tentoonstelling: “Mondriaan & De Stijl” op de begane grond. In een labyrint dat door de studio van de beeldend kunstenaar Krijn de Koning en architect Anne Holtrop is bedacht, zoek je je weg door werk van De Stijl en Mondriaan. In brede ensembles wordt geprobeerd het adagium van De Stijl kunstenaars dat leven, werk en kunst volgens één zijn, te laten zien. Er is een tintelende combinatie van schilderijen, mode, meubels, vazen, maquettes van al dan niet uitgevoerde gebouwen, tekeningen, beelden en filmpjes. In dit labyrinth loop je heen en weer en ontdek je steeds weer nieuwe kunstwerken. Er is een slaapkamer waar de schilder Vilmos Huszar de kleuren voor bedacht en de keuken die Piet Zwart in 1938 voor Bruynzeel ontwierp. Wie herinnert zich niet die half ronde aluminium handgrepen, de wit stenen afwasbak, het houten aanrecht en de  broodplank die uitgetrokken wordt.

IMG_5076IMG_5077 - kopieIn brede ensembles wordt geprobeerd het adagium van De Stijl kunstenaars dat leven, werk en kunst volgens één zijn, te laten zien. Er is een tintelende combinatie gemaakt van schilderijen, mode, meubels, vazen, maquettes van al dan niet uitgevoerde gebouwen, tekeningen, beelden en filmpjes. In dit labyrinth loop je heen en weer en ontdek je steeds weer nieuwe kunstwerken.  In deze tentoonstelling staan naast heel veel verrassingen, oude bekende zoals de keuken die Piet Zwart in 1938 voor Bruynzeel ontwierp. Wie herinnert zich niet die half ronde aluminium handgrepen, de houten broodplank die uitgetrokken kan worden en de dikke glazen trekbakken voor suiker, zout, meel en zo meer?

Mondriaan en De Stijl
Het grootste deel van de Mondriaan collectie komt uit de nalatenschap van Sal Slijper, de Gooise Mondriaan vriend en verzamelaar. De toenmalige directeur Wijsenbeek ging na de oorlog jarenlang regelmatig met Slijper lunchen in de hoop de toezegging te krijgen dat het museum diens Mondriaan collectie kon erven. En zo geschiedde, waardoor het Gemeentemuseum een unieke verzameling met veel vroeg werk van Mondriaan verwierf. Er is dan ook terecht een eigen afdeling voor gemaakt met Mondriaan en De Stijl. Piet Mondriaan was een hardliner, hij hield niet van de frivole diagonaal die Van Doesburg inbracht. Het is dus leuk om hier zowel de pure Stijl, als ook haar variaties te ontdekken. Naast Mondriaan en Van Doesburg is Bart van der Lek eenbelangrijk kunstenaar voor De Stijl geweest. Zals Juan Gris als het ware het gesloten late Kubisme van Braque en Picasso vertaalde, zo vertaalt Van der Lek de scherpe randjes van De Stijl voor ons in schilderijen die helpen de totale abstractie te begrijpen.

Muur met vroeg werk van Mondriaan

Muur met vroeg werk van Mondriaan

Een schilderij van Mondriaan, 1906/1907

Een schilderij van Mondriaan, 1906/1907

 

 

 

 

 

 

 

De manier waarop Piet Mondriaan (1872-1944) tot de abstractie komt, is in principe goed te volgen. Er is, zie de foto, bijvoorbeeld een grote lange muur met heel veel vroeg werk waarin je kunt zien hoe Mondriaan de ruimte in het schilderij probeert weg te vagen. Hij maakt steeds minder gebruik van het centraal perspectief en de diepte in een landschap. Maar doordat het werk van Mondriaan niet centraal staat, is zijn toch al moeizame ontwikkeling niet makkelijk te volgen. Je moet exclusief op Mondriaan gaan zoeken en dan ook de jaartallen in de gaten houden. Nu is de waaier zo breed uitgeslagen, dat het wel heel breed is geworden en de bezoeker duiding mist. Dat is een keuze. In het grote geheel zijn prachtige vondsten te zien: er is bijvoorbeeld een drietal schilderijen van Bart van de Leck waarin we de overgang van figuratie naar abstractie op zijn manier uitgelegd krijgen.

Twee schilderijen van Bart van der Leck

Twee schilderijen van Bart van der Leck

 

 

 

 

 

 

 

 

En er is de zaal met de prachtige Victory Boogie Woogie, Mondriaans laatste schilderij dat nog op de ezel stond toen hij met een longontsteking naar het ziekenhuis moest. Waar hij na een kort ziekbed overleed. Op het schilderij zitten stukjes gekleurd plakband, want hoewel de toekomstige eigenaren het schilderij al hadden goedgekeurd, bedacht Mondriaan toch opeens dat hij het nog wilde veranderen. De kleurige stukjes plakband geven nog steeds zijn plannen aan. Hieronder staat een klein filmpje over de Victory Boogie Woogie in de opstelling van 2018. Op onze website Gemeentemuseum 2 collectie Mondriaan is er aandacht voor zijn ontwikkelingvan figuratie tot abstractie binnen de collectie van het museum.

IMG_4304            

 

Victory Boogie Woogie op zaal

Het Gemeentemuseum Den Haag is wel drie bezoeken waard: er is te veel te zien en er is ook te veel kwaliteit om in een keer te beleven. Het museum hoort duidelijk bij mijn favorieten door de combinatie van gebouw en collecties. Als extra toegift is ooit bedacht dat kunstenaars als Soll LeWitt, Günther Förg en Niele Toroni muurschilderingen konden maken.

Sol LeWitt

Sol LeWitt

Günther Förg

Günther Förg

 

 

 

 

 

 

 

 

Niele Toroni

Niele Toroni

Bovendien wil ik je nog mijn favoriete plek in het museum verraden: de erezaal: de open ruimte op de eerste verdieping. Als je na de kaartjescontrole  in de hal meteennaar boven kijkt, ziet je hem de hal in steken. Berlage bedacht hier prachtige kleine accenten die pas echt opvallen als je de tijd neemt ze te bekijken.
Op de foto’s die in de erezaal zijn gemaakt, zie van boven naar beneden:
1 het plafond; 2. de trap naar de hal; 3. de hal.

plafond erezaal

1. plafond erezaal

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. trap naar de hal

2. trap naar de hal

 

 

 

 

 

 

 

 

de hal

3. de hal

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Blijft nog te vermelden dat het Gemeentemuseum Wonderkamers heeft, een permanente tentoonstelling in de kelder die speciaal voor kinderen is gemaakt. Bovendien is er vrijwel altijd een kindertentoonstelling in een eigen zaal achter het café die betrekking heeft op een van de tijdelijke exposities in het museum. Vrijwel altijd wordt er een prachtig kinderboek bij gemaakt, de serie ligt in de museumwinkel. Bovendien zijn er regelmatig speciale activiteiten voor kinderen in het kinderatelier, speurtochten en vakantieworkshops. het Gemeentemuseum is een top museum om met de kinderen naar toe te gaan. Maar niet alleen de kinderen krijgen extra voorlichting: er zijn allerlei rondleidingen en lezingen bij de tijdelijke tentoonstellingen en de vaste collectie. Kijk vooral op de website van het museum voor meer informatie.

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Informatie en voorzieningen

Gemeentemuseum Den Haag

Statenlaan 41,  2517 HV Den Haag
W gemeentemuseum
T 070- 3381 111
di t/m zo 10.00-17.00 uur

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.