De Lakenhal, belangrijk kunsthistorisch onderzoek

1 november 2025

Tentoonstelling over onbekende 17^e-eeuwse schilder
Een van de onzichtbare taken van een museum is het onderzoek naar de eigen collectie. Als je reputatie zo goed is, kun je ook gevraagd worden deel te nemen aan een onderzoeksproject waar het eigen museum niet direct bij betrokken is. Zo werd conservator Janneke van Asperen gevraagd voor het team dat zich bezighoudt naar de vraag wie de 17^e-eeuwse onbekende schilder de Monogrammist I.S. of Meester I.S. is. De initiatiefnemer is het Finse Serlachius Museums dat werk van Meester I.S. in de collectie heeft.

Omdat er sterke aanwijzingen zijn dat Meester I.S. in de eerste helft van de 17^e-eeuw in de tijd van de beroemde Leidse fijnschilders in Leiden werkte, was het logisch Museum De Lakenhal met hun grote kennis over het onderwerp erbij te betrekken. Zoals gebruikelijk bij belangrijk kunsthistorisch onderzoek werd een team van experten gevormd, naast Mossio en Van Asperen, ook de Rembrandt en Meester I.S. kenner, de emeritus hoogleraar Volker Manuth en Marieke de Winkel, hoogleraar geschiedenis van textiel en mode, beiden van de Radboud Universiteit en David de Witt van het Museum Rembrandthuis.
Rembrandt stond met Jan Lievens rond 1620 aan de wieg van de groep Leidse fijnschilders. Bij hen is geen toets te zien. ( Hun kleine schilderijen lijken wel foto’s, denken toeschouwers tegenwoordig, zo glad en minutieus is het gemaakt. )De belangrijkste werd Gerard Dou, Rembrandts eerste leerling in Leiden. Rembrandt ontwikkelde zich overigens heel anders dan deze schilders.

Detail oog Portret van een vrouw, ca. 1650, Montreal, Museum of Fine Arts

Zo ver nu bekend, werkte Meester I.S. tussen 1633 en 1658. Bij een aantal schilderijen staat naast de I.S. initialen ook een jaartal. In totaal zijn er tussen de 25 en 30 schilderijen van hem bekend. Tijdens het onderzoek zijn oproepen gedaan waardoor nieuwe kleine portretten in particuliere verzamelingen werden ontdekt, zoals de Man met een blind oog, 1653-55.

Man met een blind oog, 1653-1655, Particuliere collectie, met dank aan Jacques Leegenhoek en Hubert Duchemin

Een aantal typische kenmerken zijn langzamerhand duidelijk geworden. Er is een directe band met de Leidse fijnschilders door zijn knappe techniek en de composities met een enkele persoon in een onbestemde ruimte met een onbekende lichtbron die voor schaduw zorgt. De aandacht van I.S. voor details en voor wat stofuitdrukking wordt genoemd, het minutieuze weergeven van materialen, zoals hieronder goed is te zien. De huid van de man is anders geschilderd dan de halsdoek en het bont van de mantel.

Detail Man met een blind oog, 1653-1655,

De experts wijzen voor de context van zijn werk naar de nieuwe portretten van Rembrandt en Lievens in die tijd. Op de tentoonstelling naar aanleiding van het onderzoek is een wat onbekender portret van de jonge Rembrandt te zien: ‘Oude man met bontmuts’(1630) uit het  Tiroler Landesmuseum in Innsbruck.

Oude man met bontmuts, Rembrandt Harmensz. van Rijn, 1630, Tiroler Landesmuseum, Innsbruck

Leiden, Noord- of Oost-Europa?
In vergelijking met het Rembrandt portret is het werk van de onbekende schilder ingetogener. In de persberichten van het museum en in het (Engelstalige) boek wordt verwezen naar zijn “humane” blik, namelijk zijn aandacht voor fysieke afwijkingen zoals het gezwel op het oog, de lege oogkas en nog opvallender de man met de olifanten-neus. Van Asperen vraagt zich in Kunstschrift af of “de kunstenaar misschien een arts of student geneeskunde is geweest. Leiden was in deze tijd een centrum van medische kennis; de Leidse universiteit was toonaangevend op dit gebied en trok studenten en docenten uit heel Europa.” *

Man met een gezwel op zijn neus, 1645, Nationalmuseum, Stockholm

Zowel de blinde man, als ook de man met de opvallende neus dragen bontmantels met bijzondere kenmerken, vermoedelijk van vossenbont. Op andere portretten en genrestukken staan typisch Noord- en Oost-Europese kledingstukken. Nu was er door de Leidense lakenhandel veel contacten met heel Europa. ** Maar Volker Manuth en Marieke de Winkel tonen aan dat details uit de kleding, zoals geborduurde randen met bloemen, eerder door Meester I.S. zijn bedacht, dan dat ze specifiek zouden zijn voor een bepaalde streek. Ze stelden vast dat dit detail langs allerlei randen van kleding loopt en bijvoorbeeld niet alleen op de kragen of zomen.

Grootste raadsel
Het is niet vreemd je af te vragen of Meester I.S. een vrouw was, als je Jonge Geleerde halfnaakt, uit 1638, bekijkt. Misschien ligt daarin het antwoord de anonimiteit van I.S.? Het was al moeilijk voor vrouwen om als kunstenaar erkend te worden, laat staan als medicus.

Jonge Geleerde halfnaakt, 1638, Particuliere Collectie

Het onderzoek is nog aan de gang, wie weet komen er antwoorden op de vragen. De tentoonstelling Meesterlijk Mysterie loopt nog tot en met 8 maart 2026 in Lakenhal. Die opent met een goede introductiefilm vol vragen. Op de kobaltblauw geverfde muren is een brede zwarte band aangebracht, daarop hangt het werk van Meester I.S. en tijdgenoten als Rembrandt, Lievens en Dou.
Neem tijd om het rustig te bekijken. Het is een kleine, fijne expositie van een kunsthistorisch onderzoek dat meer vragen oproept, dan antwoorden geeft. De kleine schilderijen vragen je aandacht, je ziet dat het werk van Meester I.S. anders is, maar toch  goed past bij die typische Leidse kunst uit de 17^e eeuw genieten.

N.B.
Meesterlijk Mysterie blijft tot en met 8 maart 2026 in De Lakenhal. Het is een mooie tentoonstelling met een goed verhaal. Er zijn leuke begeleidende programma’s, voor families.
4 januari en 22 februari zijn speciale familierondleidingen. Iedere zondag zijn er gratis instap tours. Kijk vooral voor meer informatie op de website van het museum.

*Kunstschrift, 2025, nr 5: Meester I.S. en andere raadsels: Geliefd en onbekend, p 29
**  zie ons stuk over De Lakenhal

Alle schilderijen zijn van Meester I.S. de collecties staan achter het jaartal, indien anders staat de maker en de collectie erbij.

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.