Op weg naar de kunst

Bestel hier onze: Gids naar Nederlandse musea Op weg naar de kunst

bespreekt de eigen collectie van musea in Nederland en elders.

Maastricht, Bonnefantenmuseum

Bonnefantenmuseum: bizonder, toegankelijk en hartelijk
Ooit werd de kunstcollectie van de stad Maastricht ondergebracht in het weeshuis in de binnenstad. De wezen werden in het op België en Frankrijk georiënteerde Maastricht “des bons enfants” genoemd. Zo kan een museum aan zijn naam komen en het is mooi dat die wortels niet worden verloochend. Het Bonnefantenmuseum is een bizonder museum waar je al bij binnenkomst een opgewekte hartelijke sfeer toewaait. Bij de kassa, in de winkel, de mevrouw van de folders en het eethuis, overal is men vriendelijk. Op iedere verdieping staan lichte krukjes die je makkelijk van zaal naar zaal mee kunt nemen. De zalen zijn ruim van opzet, de lichte houten vloeren geven een vrij gevoel ook al omdat de plinten iets terug liggen in de schaduw van de muur. Door de zijramen en bovenlichten komt gefilterd daglicht.

De Italiaanse architect Aldo Rossi ontwierp aan de Avenue Céramique, waar vroeger beroemde Maastrichtse aardewerk fabrieken als Sphinx en Regout stonden, een prachtig sober bakstenen gebouw. De platte grond bestaat uit een E. Voor de middelste poot staat schijnbaar los van het gebouw aan de Maaskant een grote toren. Hierin worden tijdelijke projecten gemaakt. De midden-poot bestaat uit een overweldigend trappenhuis: een schier eindeloze blank houten trap met in het midden een dubbele leuning. De zijkanten van het trappenhuis bestaan uit wanden met lange traditionele bakstenen, twee muren als in een klooster met daglicht door het glazen dak. Elegant, streng en toch ook net zo uitnodigend als iedereen in dit museum. Die trappen zijn de weg naar de verrassingen van de kunst.

In de buitenruimte staan aan de linker- en de rechterkant van de midden vleugel van de E  monumentale kunstwerken van Richard Serra en Soll Lewitt.


Richard Serra


Het beeld van Soll LeWitt

Oude kunst uit het zuid en noord Europa
De vaste collectie oude kunst is nog steeds vooral op Vlaanderen, Duitsland en Italië, gericht niet op het Noorden. Onze Europese cultuur stoelt op het katholieke geloof. Dat dit inmiddels is veranderd, is duidelijk, maar de oorsprong van onze beeldende kunst ligt in het Christelijk verhaal. Daar halen wij onze moraal vandaan, begrip van goed en kwaad en de overtuiging van een leven na de dood. Dat waren de verhalen die werden verteld en die van plaatjes, schilderijen, beelden en later ramen in toegepaste kunst, werden voorzien. Door de bijbel en de daarmee verwante volkse verhalen ontstonden in de middeleeuwen kunsttradities. Het waren beelden waarvan men de boodschap onmiddellijk herkende. Man aan het kruis met spijkers in handen en voeten en een doornenkroon op het hoofd: dat is Jezus. Boze man die vanuit de lucht een naakte man en een vrouw de weg wijst: God stuurt Adam en Eva uit het Paradijs, waardoor de mens zal moeten werken in het zweet zijns aanschijns. Witte duif met stralen aan de poten die op vrouw af duikt: de Heilige Geest meldt Maria dat ze zwanger is van God. Tot ver in de negentiende eeuw was dit duidelijk, iedereen in Europa herkende / las deze voorstellingen, zoals we nu allemaal weten hoe Mickey Mouse er uit ziet.


De verdrijving uit het Paradijs, Domenico di Michelino, 1450-1475

In het Bonnefanten vinden we een grote afdeling religieuze kunst. Het is wel opmerkelijk dat aandacht wordt besteed aan de geschiedenis van het grote bruikleen oude Italiaanse kunst dat is opgesteld. Er wordt expliciet verwezen naar de oorspronkelijke eigenaars onder andere Lanz en Goudstikker. Hun collecties zijn in de oorlog ver onder de prijs door de Duitsers opgekocht in het geval van de collectie Lanz, of in de handen van de nazi’s geraakt. Na de oorlog is een groot deel teruggekeerd en delen daarvan worden tegenwoordig onder andere in het Bonnefantenmuseum getoond. Deze stukken zijn geen eigen bezit maar langdurige bruiklenen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Maastricht is een logische plek om zuid Europese, Italiaanse schilderijen en noord Europese, Vlaamse, Nederlandse en Duitse kunst, te tonen. Maastricht was altijd meer op het de katholieke bisdommen Aken en Luik gericht dan op Amsterdam.
Het Bonnefantenmuseum heeft veel christelijke kunst, schilderijen en beelden, uit die gebieden, naast de prachtige verzameling Italiaanse paneel schilderkunst uit de periode 1300 – 1600. (Behalve in het Rijksmuseum komen we zo’n grote collectie eigenlijk niet in Nederlandse musea tegen.) Het is de tijd waarin de Middeleeuwen overgaan in de Renaissance, eerst in Italië en later ook noordelijk van de Alpen. Tot die tijd maakten ambachtslieden kunst die door kerkelijke regels gedomineerd werd. Vervolgens ontstaat de mogelijkheid waarin kunstenaars vrijere, individuele opvattingen beginnen te onderzoeken. Ze hoeven zich ook niet meer tot Bijbelse verhalen te beperken, maar kunnen ook mythologische en historische verhalen verbeelden. Dat geeft wat ruimte voor frivoliteit. De Maaltijd uit 1545 is zo’n voorbeeld.


Maaltijd, Fransesco di Girolamo da Santacroce, ca. 1545

De mooie Italiaanse collectie bestaat vooral uit religieuze kunst. Hoewel er een grotere zelfstandigheid voor de kunstenaars mogelijks is, werken ze toch nog vooral in dienst van vorsten, kerkelijk en of wereldlijk, Maar in Italië begint de kentering en kunnen dat ook rijke burgers als de Medici zijn. In de kunst wordt de werkelijkheid getoetst aan de moraal van het ge­loof en later aan verhalen uit de oudheid. In die tijd is macht nog kennis. Alleen de elite  begrijpt dat een jonge dame op een stier laat zien hoe Zeus, de stier, de mooie maagd Europa ontvoert.

Lokaal met allure
Naast de Italiaanse schilderkunst heeft het Bonnefanten prachtige Middeleeuwse houten beelden. Al weer kerkelijke kunst, maar zo direct in haar gevoelens dat het me zelfs na zeven eeuwen direct aanspreekt. Dit Corpus is het oudste kruisbeeld uit de collectie. Het werd op het einde van de dertiende eeuw gemaakt. In de rigide gestrekte armen en de stilering van Christus lichaam is nog de Romaanse tijd te zien, maar in de heftig geplooide lendendoek herkennen we de Gotiek. Het beeld komt uit het Maasgebied, de rivier die langs het museum stroomt.


Corpus, 1275 – 1300 Maasgebied

Twee eeuwen later maakte Jan van Steffenswert, een Maastrichtse beeldhouwer, ook een groot kruisbeeld dat in de collectie is opgenomen. Hoewel de armen en het kruis ontbreken is ook dit een aangrijpende Christus. Vlak voor Christus aan het kruis sterft, vraagt hij God zijn vader nog: Mijn God, mijn God, waarom hebt u mij verlaten?” Deze eenzaamheid wordt zichtbaar in het licht gebogen hoofd, de half geloken ogen en de mond. Christus heeft een lang gerekt, bijna sierlijk lijf. Wie aan de zijkant kijkt ziet dat de schouders en het hoofd losstaan van de muur en de knieën zijn gebogen. Zo krijgt het beeld een lichte S lijn.
Door deze sierlijkheid kun je zien het later dan de oudere gekruisigde Christus is gemaakt. Het lichaam heeft niet alleen veel meer volume, maar ook prachtige details als de lichte welving van de buik en de spieren in de bovenbenen. De doornenkroon is dan wel grotendeel verdwenen, maar de wonden staan nog in zijn voorhoofd. Het gezicht ontroert me nog steeds door de eenzaamheid en het verdriet dat Van Steffenswert laat zien.


Corpus, Jan van Steffensweert,, ca 1505-1510


Zijkant Corpus, Jan van Steffensweert, ca. 1505/1510


Detail, hoofd, Corpus, Jan van Steffensweert, ca. 1505/1510.


Detail, zijkant hoofd, Corpus, Jan van Steffensweert, ca. 1505/1510.

De kleine sierlijke Maria Magdalena, die aan de voet van dit kruisbeeld staat, is van dezelfde beeldhouwer. Het beeldje lijkt uit een andere traditie te komen.  De elegante overdadig geklede (zondige) vrouw wringt de handen en kijkt vol verdriet omhoog naar Christus aan het Kruis. De gouden houten plooien van haar kleding ondersteunen visueel de halve draai waarbij ze opkijkt. Het is een onrustig beeldje typisch voor het Noordelijk Maniërisme uit deze tijd. Ondanks het kleine formaat is de kracht van de emotie niet minder, misschien wel directer. Deze Maria Magdalena was vermoedelijk deel van een huisaltaar.


Maria Magdalena, Jan van Steffenswert, ca 1525.


Maria Magdalena, Jan van Steffenswert, ca 1525.


Maria Magdalena, Jan van Steffenswert, ca 1525.


Maria Magdalena, Jan van Steffenswert, ca 1525.

Bijbelse symboliek
Onderaan het kruis staan Maria, Maria Magdalena en Johannes de Evangelist. Zij dragen ieder hun eigen verdriet, maar ondersteunen ook vaak Maria, de moeder van Jezus.  Johannes is herkenbaar aan het boek, zijn symbool.Deze drie figuren vinden we ook in ivoor (zonder kruisbeeld) in de collectie Neutelings. De eerste directeur van het huidige Bonnefantenmuseum, Alexander van Grevenstein, slaagde erin deze beroemde particuliere verzameling met religieuze oude kunst uit Duitsland, Vlaanderen, Frankrijk en Engeland in een langdurig bruikleen te krijgen. Mede door deze bizondere collectie heeft het Bonnefantenmuseum verrassingen die het lonen naar Maastricht te gaan. Neem wel een vergrootglas mee om alle details te kunnen zien. Deze kunstwerken zijn nog kleiner dan de Maria Magdalena van Jan van Steffenswert (28,5 cm). Ivoor en albast waren indertijd ook al een duur en exclusief materiaal.

Twee dingen vallen op: de kleine figuurtjes lijken vaak geënt op (grote) klassieke beelden en ze tonen, net als de houten beelden van Van Steffenswert, een oprechte en directe emotie in houding en gebaar. Het is heel bijzonder om rustig om langs de muren lopen waar achter glas ieder beeldje afzonderlijk goed is te zien. Ik realiseer me dat veel van dit werk eeuwen geleden werd gemaakt en nog steeds mijn hart kan beroeren: verdriet is verdriet.
Hoewel het in 2019 niet meer is opgesteld, bezit het museum ook een aantal houten beelden uit een groot Antwerps kerkretabel uit het einde van de vijftiende eeuw. Het laat de kruisgang, kruisiging, kruisafname en herrijzenis van Christus zien. Het doel van zo’n retabel is de gelovigen tijdens de dienst te stichten: denk er aan, Hij gaf zijn leven voor jullie!! De figuren moeten van ver herkenbaar zijn omdat iedereen ver weg van het altaar zat. De beelden zijn dan ook gestileerder in vorm en uitwerking dan die van Jan van Steffenswert. In de uitgebreide collectie houten kerkbeelden van het Bonnefanten zitten een aantal Piëta’s, Maria met haar dode zoon op schoot. Iedere keer spring het houten beeld uit Tirol er wat mij betreft bovenuit. Het werd rond 1400 gemaakt en ook hier spreekt een hevig verdriet, terwijl het tegelijkertijd, net als de Christus van Jan van Steffensweert heel gesereerd is.  Opvallend is de herhaling van de twee naar links gebogen hoofden, een bijzonder motief. (Dit beeld is een bruikleen van Duitse Suermondt-Ludwig-Museum, zoals hier wel meer Duitse bruiklenen worden gebruikt. Al weer zo’n voorbeeld van een samenwerking uit de regio.)


Piëta, maker onbekend, uit Tirol, ca 1375 / 1400.


Detail, Piëta, maker onbekend, uit Tirol, ca. 1375 / 1400.

De Firma Brueghel en anderen
Het Bonnefanten heeft niet alleen Italiaanse schilderkunst, maar ook Vlaamse en Duitse schilderijen uit de zestiende tot in de achttiende eeuw. Er is aandacht voor de ‘firma’ Brueghel met een aantal schilderijen uit de ateliers van de beide zonen Pieter Brueghel de Jonge ( ±1564 – 1638) en Jan Brueghel de Oude (1568 – 1625). De familie Brueghel wist al vroeg hoe je het eigen werk zo breed mogelijk moest verkopen door bijvoorbeeld leerlingen en familieleden kopieën te laten schilderen van het werk van vader Pieter Bruegel de Oude ( ± 1525 -1569). De grote Volkstelling te Bethlehem bijvoorbeeld komt weliswaar uit het atelier van zijn zoon Pieter, maar heeft nog alle kenmerken van het oudere werk.
Dat heeft te maken met de ontwikkeling van het zakelijke Brueghel imperium. Het werd in feite gedragen door de schoonmoeder van Pieter Bruegel I : Mayken Verhulst uit Aalst. Na de vroege dood van hun ouders, voedde zij de nog jonge kinderen op. Mayke leerde in het atelier van haar man dat je schilderijen via een prikkaart kunt reproduceren. Eerst werden de contouren van de figuren in een schilderij op heel dun perkament overgetrokken en vervolgens werden die lijnen in een dikker materiaal na geprikt. Wie grafiet-stof over deze nieuwe kaart verspreidde, kon zo vrij nauwkeurig de lijnen op de nieuwe ondergrond zien. Dit was overigens ook een methode die door graveurs werd gebruikt als zij schilderijen verkleinden en namaakten voor de veel goedkopere handel met etsen.


Volkstelling te Bethlehem, Pieter Brueghel de Jonge, atelier, ca 1605 – 1610.

In het Bonnefanten kun je de vermenging van de Vlaamse, Noord-Europese, schilderkunst met de Italiaanse, Zuid-Europese, traditie nalopen. Er zijn prachtige landschappen van Roelant Savery (1576 – 1639), een allegorie op het paradijs vóór de verstoting van Adam en Eva, en van Kerstiaen de Keunink de Oude (1561-1633/37), een fantasie landschap dat in het beroemde gouden licht ligt. De Keunink was nooit in Italië maar ‘kende’ het door prenten en schilderijen van zijn collega’s.

Christus en de overspelige vrouw uit het atelier van Lucas Cranach de Jongere (1515 -1586) is een schilderij dat extra aandacht moet krijgen. We zien het moment dat de Farizeeërs en de Schriftgeleerden Jezus in de val proberen te lokken door hem de overspelige vrouw te tonen en te vragen wat nu? Jezus antwoordt: “Wie zonder zonde is werpe de eerste steen.” De tekst staat niet toevallig in het midden recht boven het hoofd van Jezus.


Christus en de overspelige vrouw, Atelier Lucas Cranach, de Jongere, 1549.

We zien het moment dat de mannen zich realiseren niet zonder zonde te zijn en dat hun pretje onverwachts niet doorgaat. Aan de linkerkant zien we mannen die het nog niet kunnen geloven en rechts staan meer de heren die al naar elkaar kijken en schuin naar boven kijken. Ze kunnen ieder moment hun steen stiekempjes laten vallen.


Detail, Christus en de overspelige vrouw, Atelier Lucas Cranach, de Jongere, 1549.

Op de koppen zien we reacties die van ongeloof lopen tot schijnheiligheid. Opeens voel je je betrokken bij het moment dat iemand tot inzicht komt en zegt: “moeten we die vrouw wel zo behandelen?” Als je dat tot je door laat dringen is het een kleine stap naar onze problemen waarin immigranten en vluchtelingen worden buitengesloten. Opeens slaan we zes eeuwen over en blijkt de vraag hoe we met elkaar omgaan nog steeds actueel: wie zonder zonden is, werpe de eerste steen.

Het Bonnefanten heeft een iets vroeger Italiaans schilderij, begin van de zestiende eeuw, met hetzelfde onderwerp. Daardoor kunnen we mooi de verschillen tussen de Noord- en Zuid-Europese kunst zien. Marziale schildert de figuren als edele klassieke persoonlijkheden, zelfs het gespuis dat de steen wilde gooien. In tegenstelling tot de protestantse Cranach is dit schilderij minder snel te herkennen. Als we, net als de tijdgenoten het opschrift en de attributen kunnen “lezen”, begrijpen we wat hier wordt getoond: Jezus en de overspelige vrouw.


Christus en de Overspelige vrouw, Marco Marziale, 1506.

In het boek van het Bonnefantenmuseum over hun Collectie Nederlandse en Duitse schilderkunst 1500-1800 wordt vermoed dat de werkplaats van Cranach bekend was met dit soort Venetiaanse schilderijen omdat die wellicht al in de kunstcollectie van de Saksische keurvorsten zaten. In ieder geval is er een oudere Overspelige vrouw uit 1532 bekend namelijk van Lucas Cranach de Oudere. Dat werk, nu in het museum voor schone kunsten in Boedapest, laat precies de overgang tussen de Venetiaanse schilder en Lucas de Jongere zien.


Christus en de Overspelige vrouw, Lucas Cranach, de Oudere, 1532 is in het Museum voor Schone Kunsten In Boedapest.

Dit is ook een schilderij met halve figuren in een ongedefinieerde ruimte, maar hier is veel meer onderlinge psychologie. De linker man met de steen in zijn hand is min of meer identiek in het werk van Cranach de Jongere terug te vinden. Bij Cranach de Jongere is het tafereel psychologisch nog sterker uitgewerkt, hetgeen voor mij het kunstwerk direct in het heden trekt.

Neem bij een bezoek aan het Bonnefanten de tijd en blijf wat langer staan bij wat je bevalt, opvalt, of je interesse wekt. Je zou een begin rondje kunnen maken waarin je bijvoorbeeld alleen op het landschap let. In 2017 is dat makkelijk, want het thema landschap wordt meteen in de eerste zaal behandeld. Of  bekijk eens alleen de houten beelden, of die prachtige Neutelings schatkamer, maar neem vooral de tijd en kom nog een keer terug. In de zalen wordt naast kleine teksten bij sommige kunstwerken, ook op losse platen informatie gegeven.
De duidelijke focus van het Maastrichtse museum op lokale tradities, die dan wel van midden Duitsland tot Antwerpen lopen, zorgen voor een bizonder accent van dit openbare kunstbezit. Dan heb ik het nog niet eens over het zilver en de keramiek gehad, of de collectie hedendaagse kunst. Neem de tijd, ga lekker lunchen in Ipanema, het museum café. Het museum wijst zich vanzelf als je de trap hebt beklommen. (Ter geruststelling: er is ook een lift.)

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Informatie en voorzieningen

Bonnefantenmuseum

Avenue Céramique 250; 6221 KX Maastricht
W Bonnefantenmuseum
T  043 3290190

di t/m zo 11.00-17.00 uur, meer info op de website, let op tijdens carnaval gesloten

bereikbaarheid
makkelijk bushalte to museum o.a. bus 1
parkeren in de parkeergarage naast het museum
collectie informatie
folder
zaalteksten soms en gelamineerde bladen
presentatie collectie
route informatie - duidelijk, maar niet al te veel
digitaal - alleen voor kinderen, erg oppervlakkig
vriendelijkheid
suppoosten
winkel
kinderactiviteiten
zie website, ziet er leuk uit, gratis t/m 18 jaar
eigen ruimte niet ontdekt
museumwinkel
assortiment
kunstboeken
kinder-kunstboeken
grappige kleine cadeautjes
museumrestaurant
prijs/kwaliteit
menu
wc
schoon
makkelijk te vinden

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.