Op weg naar de kunst

Bestel hier onze: Gids naar Nederlandse musea Op weg naar de kunst

bespreekt de eigen collectie van musea in Nederland en elders.

Gent, Jan van Eyck, De Aanbidding van het Lam Gods.

De ogen van Het Lam Gods
Jan van Eyck kreeg in 1429 van de Gentse patriciër Joos Vijd de opdracht voor een altaarstuk, de Aanbidding van het Lam Gods. Hij moest het samenstellen en eventueel aanvullen met nieuwe delen uit de nalatenschap van zijn broer Hubert van Eyck (+1426). Jan was er lang, tot 1432, mee bezig. Uiteindelijk is het onmogelijk vast te stellen welke delen nieuw door hem zijn gemaakt en wat oorspronkelijk van zijn broer was. In de afgelopen  eeuwen is het altaarstuk verschillende keren ‘gerestaureerd’; je kunt beter van aanpakken spreken. In 2012 begon de laatste restauratie met de nieuwste technische middelen zoals macrophotografie. Dit wordt nu ook bij de restauratie van Rembrandts Nachtwacht gebruikt. Daardoor konden de restauratoren in samenwerking met nationale en internationale kunsthistorici en wetenschappers van verschillende Belgische universiteiten en het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium tot een opzienbarende restauratie komen. Het resultaat is een altaarstuk dat we kunnen zien zoals het  in de 15e-eeuw uitzag.

Onder de overschilderingen werd ontdekking op ontdekking gedaan. Daarvan kregen in de publiciteit ‘de menselijke ogen van het lam’ wel de meeste aandacht. Bij de herplaatsing in de kathedraal werd er in de media, in culturele- en actualiteitenprogramma’s, door interviews, enorme foto’s en digitale trucages, aandacht aan De Nieuwe Ogen van Het Lam besteed.
Judocus (Joos) Vijd en zijn vrouw Elisabeth Borluut hoorden bij de Gentse handelselite. Dat de burger Vijd Jan van Eyck deze opdracht kon geven, laat zien hoe dicht de burgerij in rijkdom, invloed en zelfstandigheid bij de adel was gekomen. Jan van Eyck was de beroemdste schilder van zijn tijd, kamerheer en hofschilder van Philips de Goede. Hij kreeg de opdracht de panelen uit het atelier van de overleden broer Hubert te gebruiken en aan te vullen tot een groot altaarstuk voor de kapel van Vijd in de Sint-Janskerk. De kerk werd in die tijd uitgebreid met een kooromgang en kranskapellen. Bij de verandering in 1559 waarbij Gent een bisdom werd, veranderde de Sint-Janskerk in de Sint-Baafskathedraal.

Het enorme veelluik (24 grote, kleine, smalle en brede panelen) was overigens het grootste deel van de tijd dicht waardoor de kerkgangers meestal de gesloten buitenkant van het altaarstuk zagen. De binnenkant, met het lam, was slechts op hoogtijdagen te zien. Dit was niet ongebruikelijk in die tijd. De drieluiken op de altaren werden ook alleen tijdens de hoogmis en op feestdagen geopend.


Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, de buitenluiken van het altaarstuk gesloten, © www.lukasweb.be – Art in Flanders vzw. Na de restauratie.

Realisme
Op de buitenkant staan bovenin profeten en sybillen, godsdienstige vrouwen uit de apocriefe geschriften, verhalen rondom de bijbel. Er onder zien we de aankondiging door de aartsengel Gabriël aan Maria van haar goddelijke zwangerschap. Boven haar hoofd zweeft De Duif, de heilige geest, de veroorzaker van de zwangerschap. Tussen hen in zien we, uiterst slim bedacht om de ruimte te overbruggen, links een stadsgezicht en rechts een interieur met een koperen wasbekken, waterketel en een handdoek. We kunnen die hier als symbolen van Maria’s zuiverheid lezen.


Detail buitenluiken,Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, De profeten en sybillen. Er onder de Aankondiging aan Maria, © www.lukasweb.be – Art in Flanders vzw. Na restauratie.

Op de panelen daar onder staan links Judocus Vijd en rechts Liesbeth Borluut; ze zitten geknield en met de handen gevouwen in gotische nissen. Tussen hen in staan twee (geschilderde) marmeren beelden van de beschermheiligen van de Sint-Janskerk: links Johannes de Doper en rechts Johannes de Evangelist. Deze panelen zijn samen met de ongerestaureerde Adam en Eva uit de binnenkant van het altaarstuk tot 30 april in het Gentse Museum van Schone Kunsten goed te bekijken in de tentoonstelling Van Eyck een optische illusie. De panelen staan daar niet bij elkaar maar zijn steeds per paar in een thema ondergebracht. De expositie is een aanrader, want eenmaal terug in de kerk zijn ze niet meer zo goed van zo nabij te bekijken.


Van Links: Judocus Vijd, Johannes de Doper, Johannes de Evangelist, Elisabeth Vijd-Borluut, Jan en Hubert van Eyck,1432, buitenluiken, © www.lukasweb.be – Art in Flanders vzw. Na restauratie.

Van Eyck gebruikt op de buitenkant een lichtinval die van rechts komt, waardoor de verschillende compartimenten van het schilderij een eenheid worden. Rekening houdend met de plek waarvoor het altaarstuk bedoeld was, laat hij dat licht van rechtsboven komen, waar in de Vijd kapel ook de ramen zitten.


Detail buitenluiken, Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, Liesbeth Vijd-Borluut. Eigen foto 2020.

Hij gebruikt het licht en dus ook de schaduw vooral om de figuren, of het nu levende mensen, beelden, of engelen zijn, driedimensonaliteit te geven. Hij plaatst ze in een ‘levensechte’ ruimte. Het is onvoorstelbaar hoe levensecht hij Elisabeth Vijd-Borluut in een halfronde nis neerzet. Let op de lichtplek links boven haar hoofd, de verdieping van de kleuren op de muur en aan de linkerkant van haar kleding onder de gevouwen handen.
Jan van Eyck is de eerste schilder die zo bewust, uitgekiend en goed gebruik maakt van licht en schaduw om diepte te suggereren. Een monnikenwerk was dat, zeker in zijn tijd. Het is geschilderd met olieverf die nog steeds tijd nodig heeft om te drogen, met soms penseeltjes die uit een enkel marterhaar bestaan, in ateliers waar kaarsen, olielampen en de zon de enige verlichtingsbronnen waren.


Detail buitenluiken, Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, Johannes de Doper. Eigen foto 2020.

Die combinatie van licht en schaduw past hij toe op levende en dode materialen. De glans van marmer bij de beelden van Johannes de Doper en Johannes de Evangelist is zo overtuigend, dat het nog steeds verbijstert. De twee apostelen lijken eerder te zijn gebeeldhouwd dan geschilderd!

Perspectief
Van Eyck werkt nog niet met het ons bekende centraal perspectief, een lineair perspectief waarin alle lijnen naar 1 punt aan de horizon samenkomen. Dat zien we bijvoorbeeld goed in de interieurs bij de Aankondiging aan Maria. De lijnen van de tegels lopen vrijwel verticaal en niet schuin naar dat centrale punt.


Detail buitenluiken, Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, Interieur Aankondiging, 2 panelen, © www.lukasweb.be – Art in Flanders vzw. Na restauratie.

Omdat Van Eyck ons in de muurnis een gevoelsmatig waarheidsgetrouw koperen waterbekken en ketel laat zien met een handdoek die schuin in de ruimte hangt, valt die ongelukkige vloer echter helemaal niet op! Dat effect wordt mede verkregen door in de lijst metselwerk aan te brengen.


Detail buitenluiken Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, Interieur badkamer van de Aankondiging. Eigen foto 2020. Na restauratie.


Detail buitenluiken Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, Interieur badkamer van de Aankondiging en de Sybille daarboven. Eigen foto 2020.

Adam en Eva
De panelen met Adam en Eva zijn nog niet zijn gerestaureerd. Zij komen uit het bovendeel van de binnenkant; dit wordt tussen 2021 en 2024 ter hand genomen. Adam dekt zijn edele delen af met een vijgenblad en men is natuurlijk benieuwd of het vijgenblad authentiek is of dat het een overschildering is.
Onder aan dit stuk staan zoals gebruikelijk verwijzingen, waaronder naar de website van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (Kik-Irpa). Daar staan alle foto’s van voor, tijdens en na de restauratie van de buitenluiken en van alle binnenpanelen die al gedaan zijn. Het gaat om macrofoto’s, infrarood foto’s en x-rayfoto’s.
(Hieronder staat een digitale samenvoeging van beide panelen. Zo komen ze niet op het altaar voor en in de tijdelijke tentoonstelling stonden ze weliswaar naast elkaar, maar verder uiteen om aan te geven dat er feitelijk nog 3 panelen tussen zitten. MP)


Detail buitenluiken Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, Adam (links) en Eva (rechts) Eigen foto’s. Nog niet gerestaureerd.

Ondanks alle oude vervuilde vernis en mogelijke ‘aanpassingen’ zijn ook Adam en Eva opmerkelijke schilderijen. Het was voor het eerst dat het realisme en de bizondere illusie van ruimte in de kunst zo nauwkeurig werd weergeven. In het filmpje hieronder vestig ik nog eens de aandacht op de voet van Adam die schijnbaar buiten de lijst van het schilderij steekt. Een truc die inmiddels uit de oude doos komt, maar hier voor het eerst zo slim werd toegepast dat je het gevoel krijgt naar een echte man te kijken.


Detail buitenluiken Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, Adams voet. Eigen foto 2020.

Symbolen herkennen / lezen
Aan de binnenkant van het altaarstuk, in het midden bovenin, zit de tronende God de Vader, geflankeerd door Maria en Johannes de Doper. Hij draagt een tiara, een driedelige kroon waardoor het lange tijd voor iedereen klip en klaar was dat deze man de Drie-eenheid verbeeldt: God de Vader, de Heilige Geest en Zijn Zoon in één.


Detail buitenluiken Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, Middendeel boven binnenkant met van links Maria, God de Vader, de Zoon en de Heilige Geest inéén, en Johannes de Doper. Eigen foto 2020. Nog niet gerestaureerd

Om het oneerbiedig met onze tijd te vergelijken: iedereen ziet in één oogopslag het verschil tussen Donald en Dagobert Duck; de eerste heeft een matrozenpetje en jasje aan en de ander een hoge hoed en rood jasje. Dat is de kracht van de iconografie. Het beeld van de Drie-eenheid was herkenbaar door deze driedelige tiara / kroon, net als het lam een herkenbaar symbool was voor Jezus die zijn bloed voor ons gaf en die tegelijkertijd deel van God is als zijn zoon. Het Lam Gods staat op een hoge kist, het altaar. Wellicht herkennen we die kist niet meteen als een altaar, want een altaar is in onze belevenis het hoge barokaltaar in het koor van een kerk.

 Centrale Paneel


Detail binnenkant van de Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, Middendeel met de Aanbidding van het Lam Gods. Eigen foto 2020.

Helemaal boven in het onderste centrale paneel zien we een duif in een halfrond aureool. Dat is de Heilige Geest. Daaronder het bloedende lam, het symbool door God de Zoon, die zich voor de mensheid heeft opgeofferd. Op dit paneel is heel veel te zien –de silhouetten van steden, de natuur en diverse groepen gelovigen- maar wat vooral de aandacht heeft gekregen zijn de mensenogen van het lam. Die ogen waren in de 16de eeuw vervangen door traditonelere lamsogen en oren. Op afstand zijn die ogen overigens nauwelijks te zien. Toch is daar een vermakelijke opwinding over ontstaan. De nadruk op die ogen is ongetwijfeld gekozen door de behoefte aan een duidelijk ‘beeldmerk’ voor de bijzondere restauratie. Mensenogen in een lam, er is wat over afgepraat en geïnterpreteerd! Toch is het niet heel vreemd een lam (Christus zelf!) met mensenogen te schilderen. Die symboolwaarde staat in het verlengde van vrouwen met vleugels op de rug, engelen dus, wat we wel een begrijpelijk element in een religieus schilderij vinden. Hun symboolwaarde kennen we, de symboolwaarde van een bloedend lam met mensenogen niet meer.


Een foto uit een actualiteitenprogramma op Canvas: rechts is de authentieke kop met lage oren en de naar voren kijkende mensenogen, ook met een andere snuit, links het oortje en het oog zoals we die kenden en dachten dat van Eyck ze had geschilderd.

Dit heeft alles te maken met herkenning en het lezen van de symbolen. Vrouwen met vleugels herkennen we, een bloedend lam met mensenogen op een kist zien we niet meer als Jezus Christus. Die symboliek ontgaat ons, zoals overigens veel meer symboliek uit het grote altaarstuk ons zal ontgaan. We hebben uitleg nodig, bijvoorbeeld om de betekenis te begrijpen van de bloemen in de kroon van Maria.


Detail binnenkant Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, Middendeel boven binnenkant Maria, © www.lukasweb.be – Art in Flanders vz. Nog niet gerestaureerd.

De lelies (1stip) zijn het symbool voor haar maagdelijkheid en zuiverheid, de rozen (2 stippen) staan voor liefde, verdriet en zuiverheid, de akelei (3 stippen) voor nederigheid en de lelietjesvandalen (4 stippen) verbinden Maria met de bruid uit het Hooglied.


Detail binnenkant Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, Middendeel boven binnenkant Maria, © www.lukasweb.be – Art in Flanders vzw. Nog niet gerestaureerd.

Die bloemen en kroon zijn net zo prachtig geschilderd, maar kunnen, evenmin als de talloze andere minutieus uitgewerkte details, niet voor die grote aandacht en opwinding zorgen die de ogen kregen. Vreemd, toch??
Door de ongelofelijk knappe manier van schilderen is Het Lam Gods waarschijnlijk het eerste religieuze kunstwerk dat van figuren uit de bijbel gewone mensen maakt. Naast alle symbolische betekenissen is er tegelijkertijd die fantastisch realistische weergave van de werkelijkheid. De gebroeders van Eyck schilderden de wereld zoals iedereen die waarnam: mensen, interieurs, steden en de natuur van bloem tot boom. In het Lam Gods wordt het offer van Christus gevierd alsof het om de hoek gebeurt. De hoofdfiguren zijn even rijk gekleed als de Bourgondische adel en hun hovelingen die men in de kerk kon zien zitten.

Olieverf
Het enige opzienbarende element dat we nog niet hebben genoemd is de olieverf waarmee de van Eyck werkte, in tegenstelling tot het ei-tempera waar toen vooral mee werd geschilderd. Jan van Eyck voegde een middel toe (siccatieven). Dat maakte het werken makkelijker omdat het de verf soepeler werd en de droogtijd verkortte. Om de transparantie van de olieverf goed tot zijn recht te laten komen, wordt het eikenhouten paneel gegrond met een mengsel van krijt en dierlijke lijm. Deze grijswitte onderlaag dient als een spiegel om de verschillende kleurlagen terug te kaatsen nadat er transparante lagen zijn aangebracht. Dit geeft het beroemde stralende effect, wat met de oude, matte verf op basis van ei nooit werd bereikt.
(In een online documentatie: Closer to Van Eyck van het Belgische Kik-Irpa, zitten foto’s van voor, tijdens en na de restauratie. Hieronder de voor en na foto’s van de buitenluiken. Het is interessant die website te bekijken, aan het einde van dit artikel staat bij NB de link verwijzing.)


Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, de buitenluiken van het altaarstuk gesloten, © www.lukasweb.be – Art in Flanders vzw. Voor de restauratie.


Aanbidding van het Lam Gods, Jan en Hubert van Eyck,1432, de buitenluiken van het altaarstuk gesloten, © www.lukasweb.be – Art in Flanders vzw. Na de restauratie.

Een groot zwak
Ik heb een groot zwak voor de Aanbidding van het Lam Gods. Niet alleen omdat het bij de hoofdwerken uit mijn studietijd hoort, maar vooral omdat het me ontroert. Hier zie je in één machtige greep een nieuwe wereld die voor de 15e-eeuwer indrukwekkend moet zijn geweest: de kern van de Bijbel, het offer van Gods zoon, in één aflevering. Die wereld kwam tot leven, van opspattende waterdruppels in de fontein tot plooien in de kleding, van een enkel haartje dat over een voorhoofd krult, tot aan de Dom van Utrecht in het vergezicht. Zeker na de restauratie komen de oorspronkelijke kleuren, de verfijnde manier om details zo correct mogelijk weer te geven en tegelijkertijd alles in een groot geheel te integreren nog beter tot hun recht. Alles is aanwezig en past in elkaar alsof je erbij staat.
Zeshonderd jaar geleden stond een man in zijn atelier en voerde dit concept uit, maakte hij de wereld begrijpelijker door het hogere van de godsdienst te verbinden met de eigen omgeving.

NB
Er is een aantal zaken die we in de gaten moeten houden.
1. In het Museum voor Schone Kunsten is nog t/m 30 april de tentoonstelling Van Eyck een optische illusie. Hier kun je voor het eerst en laatst de panelen van de buitenkant van de Aanbidding van het Lam Gods, gemaakt in 1430-32 heel goed bekijken in een thematische tentoonstelling waar veel meer schilderijen van Jan van Eyck hangen. Dit is uitzonderlijk en de moeite waard.
2. In de Sint-Baafskathedraal is voorlopig de binnenkant van de Aanbidding van het Lam Gods, minus Adam en Eva te zien. Na de tentoonstelling zullen ongetwijfeld de buiten- en binnenkant weer worden samengevoegd. De bovenste panelen van de binnenkant en Adam en Eva worden tussen 2021 en 2024 gerestaureerd.
3. Men hoopt in oktober een nieuw bezoekerscentrum in de Sint-Baafs klaar te hebben waar je met Virtual Reality brillen door de geschiedenis van de kerk en het altaarstuk zal worden geloodst tot je aan het altaar zelf komt. Tot die tijd staat het Lam Gods in een provisorische ruimte en niet meer in de oorspronkelijke kapel van het echtpaar Vijd waar ik het tijdens mijn studie nog wel kon zien. Meer info op de website: Sint Baafsbezoekerscentrum
4. De website van het restauratie en onderzoeksteam met ongelofelijk veel gedetailleerde foto’s, films en uitleg, is zeer aan te raden: Closer to Van Eyck
Er staan onder andere de macrofoto’s op de uiterst gedetailleerde manier van fotograferen
5. Op het internet is allerlei informatie over het Lam Gods en de restauratie te vinden. Websites: Restoring Van Eyck, een film van een uur
Details van voor de restauratie: een powerpoint over de restauratie.
Wie zoekt vindt veel meer.
6. Vlaams Toerisme heeft een al weer wat oudere website met allerlei filmpjes over Gent waaronder ook  Van Eyck’s Agnus Dei.

Informatie en voorzieningen

Sint-Baafskathedraal
Sint-Baafsplein, Gent
Over de Aanbidding van Het Lam in de kerk.
Openingstijden van de kapel met het Lam Gods: dagelijks: 9.30 tot 17.00 uur (zomertijd, vanaf 1 april) van 10.30 tot 16.00 uur  (wintertijd, vanaf 1 november); zon. na 13.00 uur.
Toegang: 4 €

 

Museum voor Schone Kunsten Gent
Fernand Scribedreef 1, Gent (bij het Citadelpark)
W website Van Eyck tentoonstelling MSK Gent
T +3293236700
di t/m vrij 9.30 tot 17.30; weekends van 10.00 tot 18.00 uur. Actuele info altijd op de website nakijken!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.