Op weg naar de kunst

Bestel hier onze: Gids naar Nederlandse musea Op weg naar de kunst

bespreekt de eigen collectie van musea in Nederland en elders.

Haarlem: Frans Hals Museum tijdelijk

11 november 2026

Hals en Rembrandt zij aan zij: twee Hollandse meesters ontmoeten elkaar in Haarlem

Van t/m 28 februari 2027 hangen in een bizondere tentoonstelling twee Hollandse meesters naast elkaar in het Frans Hals Museum in Haarlem: Hals-Rembrandt zij aan zij: twee Hollandse meesters ontmoeten elkaar in Haarlem. Het zijn schilders uit de zeventiende eeuw die in de negentiende eeuw herontdekt werden. Het verschil tussen de techniek van Hals en Rembrandt is het onderwerp van deze tentoonstelling.

Tweede zaal: Links hangt Haesje Jacobsdr van Cleyburg, van Rembrandt en rechts Cornelia Voogt van Frans Hals.

Er is een apocrief verhaal over de herontdekking van Frans Hals, apocrief maar toch, het is te mooi om niet te gebruiken bij deze tijdelijke tentoonstelling. Het verhaal gaat over de herontdekking van de grote schilders uit de Nederlandse 17e-eeuw en dit geval Frans Hals. De schilderijen van Frans Hals waren in 1868 juichend door de Franse journalist en kunstcriticus Théophile Thoré Bürger in de invloedrijke Gazette des Beaux-Arts beschreven. Toen de 24 jarige John Sargent Singer in 1880 voor het eerst in het Haarlemse stadhuis de regenten en regentessen stukken van Hals zag, schijnt hij met tranen in zijn ogen een van de regentessen voorzichtig over haar wang te hebben gestreken. Singer was een van de jonge schilders die het Haarlemse stadhuis bezochten, net zoals Vincent van Gogh, Antoine Vollon, Max Liebermann en natuurlijk James McNeill Whistler om het werk van Hals te zien. Hals werd door zijn techniek opeens de voorvechter van de impressionisten, in die tijd een groep jonge rebelse schilders. Want als zo’n belangrijke schilder al tweehonderd jaar geleden zo ‘impressionistisch’ werkte, was dat een grote stimulans voor hun eigen werkwijze.

Vergeet niet de drie grote Nederlandse 17e-eeuwse kunstenaars, Rembrandt van Rijn, Frans Hals en Johannes Vermeer, waren alle drie lange tijd vergeten. Dankzij Thoré Bürger kwamen ze in de negentiende eeuw weer in de belangstelling. Hij was vooral de voorvechter van  Vermeer, maar toch zeker ook van Hals en in mindere mate Rembrandt.

 Klein maar fijn
We kunnen ons dat anderhalve eeuw later niet meer voorstellen dat deze schilders ooit onbekend waren. Zoals het ook ongelofelijk is dat er nooit eerder een tentoonstelling louter en alleen met werk van Hals en Rembrandt is gemaakt. Dus nu is er in Haarlem een primeur.
Het team onder leiding van de conservator Christi Klinkert koos, waarschijnlijk uit praktische overwegingen zoals geld en ruimte, voor het kleine aantal schilderijen: negentien in het totaal. Daar ben ik niet rouwig om: klein maar fijn, waarbij de compacte en directe tegenstelling tussen beide grote portrettisten bijzonder goed werkt. Bovendien is het relatief kleine aantal schilderijen van hoge kwaliteit. Er zijn bijzondere bruiklenen bij zoals De Staalmeesters van Rembrandt uit het Rijksmuseum dat vrijwel nooit wordt uitgeleend. (Dit is overigens een bedankje aan het Haarlemse museum voor hun belangrijke bruiklenen aan de geslaagde Hals tentoonstelling in het Rijks in 2024.)

Aandacht voor details
Om  de aandacht van de bezoekers vast te houden, heeft het museum een uiterst doeltreffende oplossing gekozen: ze gaan de diepte in door de schilderijen steeds in paren en een enkele keer met zijn drieën bij elkaar te hangen. Men wil de bezoekers leren kijken, kijken naar details en kijken naar de manier van schilderen: we moeten vergelijken en ons afvragen of we verschil zien tussen portretten van de twee schilders en wat voor verschil dan wel. Je wordt geholpen door informatie over specifieke details op grote kaarten. De audiotour zou hierbij moeten helpen, maar die is wat mij betreft iets te enthousiast. Experts geven goede informatie, maar de inleidingen zijn vaak zo enthousiasmerend dat mijn gehoorapparaten tintelden. Je kunt wel snel doorschakelen om alleen de voorlichting van experts te horen.

Een mooi voorbeeld van die verdieping is de informatie bij het portret dat Rembrandt in 1635 van Haesje Jacobsdr van Cleyburg maakte. Het hangt in de eerste zaal naast een portret dat Hals in 1631 schilderde van Cornelia Voogt.

Haesje Jacobsdr van Cleyburg, Rembrandt van Rijn, 1635, Rijksmuseum Amsterdam

Rembrandt maakte een ingetogen portret van Haesje. Ik maakte een paar foto’s van details die me opvieln: de manier waarop het zwart van de jurk soms door de dunne witte molensteenkraag heen schijnt en hoe Rembrandt die kraag even aan de onderkant met een  heel erg dun penseeltje, zo niet de achterkant van zijn penseel in pure witte verf gedoopt, tsjoep, tsjoep tsjoep, heeft aangezet waardoor levendigheid en diepte ontstaat.

Detail Haesje Jacobsdr van Cleyburg, Rembrandt van Rijn, 1635, Rijksmuseum Amsterdam

En hoe hij de overgang van haar gezicht naar de hals even accentueert met een iets lichtere kleur vlak voor de schaduw van de kap en daar voor weer een vlezig roze streek voor een nek plooitje bij zet. Ja dat is genieten geblazen. Als je dat vergelijkt met Cornelia Voogt door Hals , dan zie je dat dat inderdaad anders is geschilderd, robuuster.

Detail Haesje Jacobsdr van Cleyburg, Rembrandt van Rijn, 1635, Rijksmuseum Amsterdam.

Hier gaat het echter over de informatie. Je kijkt naar de beeltenis van een stevige vrouw, niet jong niet oud, maar wel bijna 500 jaar geleden geschilderd. Ze kijkt je rustig en bedachtzaam aan met glimmertjes in haar ogen en op haar neus, maar er is meer te zien. Om ons te helpen beter te kijken heeft het museum op grote kaarten gezet wat je zoal kunt zien. Bijvoorbeeld op de kaart bij Haesje staat: ‘Kijk eens goed naar het kapje op Haesjes hoofd. Het heeft opvallende vleugels naast haar oren. Daaronder zijn dunne gouden kettinkjes te zien. Zo’n kapje is typerend voor Rotterdamse vrouwen die het remonstrantse geloof hebben, zoals Haesje.’
Als je dan terugloopt naar het schilderij en goed kijkt, zie je die kettinkjes ook. Je moet even zoeken, omdat het eerder een schittering van de kettinkjes is. Dankzij die kaart weten we niet alleen dat ze rijk is, maar ook dat ze uit Rotterdam komt en remonstrants is. Dat is verdieping, dat is aandacht voor je onderwerp en een prettige manier van kennisoverdracht.

Detail Haesje Jacobsdr van Cleyburg, Rembrandt van Rijn, 1635, Rijksmuseum Amsterdam

De tentoonstelling Hals en Rembrandt zij aan zij: twee Hollandse meesters ontmoeten elkaar in Haarlem heeft in iedere zaal wel zo´n verrassing. In  een volgende zaal met twee dames in mooie zwarte jurken (Catharina Brugman door Hals en een anoniem portret door Rembrandt waarvan vermoed wordt dat het de moeder van Jan Six zou kunnen zijn, een vriend van de schilder) kunnen we het verschil in schilderen zien. De mooiste vondst ook daar weer is dat de dure zwarte stof van Hals zo glimt en glanst doordat hij heel vaak wit over het zwart zet. Hals is de man van de vluchtige toets. Die vluchtigheid in de langzaam drogende olieverf is een technisch hoogstandje. Ieder kleur werd ter plekke door leerlingen in het atelier bereid en was maar kort houdbaar in de varkensblaas waar de verf in werd bewaard. Die verf droogde langzaam op het doek, of paneel, waarop werd geschilderd, en een nieuwe laag kon pas na het drogen worden aangebracht.
Rembrandt daarentegen bouwt zijn voorstellingen als het ware op laag over laag, maar wat mij betreft ook vaak met dezelfde vlotheid die Hals heeft. Hij krast met de achterkant van zijn penseel in de nog natte verf zodat er richeltjes ontstaan die schaduw werpen op de voorstelling. Door het glanzend vernis, dat als laatste over de verf heen gaat, zo’n dik richeltje nog eens laat glanzen en schitteren. Op twee schilderijen valt dit goed op, bij  de papieren die voor Titus liggen en bij de Staalmeesters ook bij de papieren, maar ook bij de buidel die de rechter staalmeester op tafel legt.

 De kinderen

Detail van Titus, Rembrandt van Rijn, Museum Boijmans van Beuningen.

Rembrandt schildert zijn zoon Titus wel negentien maal, waarbij dit schilderij uit de collectie van het Rotterdamse Boijmans van Beuningen bij de allerbekendste hoort. Er is een groot verschil met de wat vlakke manier van schilderen van Hals’ visserskinderen die links en rechts van Titus hangen. In de laatste jaren hebben de musea een voorkeur gekregen voor de visserskinderen van Frans Hals. Een voorkeur die ik niet deel.  De twee musicerende kinderen die het Frans Hals Museum onlangs samen met het Mauritshuis heeft aangekocht, zijn authentieker, intiemer. Men vermoedt dat het kinderen van Hals zijn. Het is duidelijk dat Hals hen goed heeft gekend, als je alleen al naar dat handje van het meisje kijkt hoe ze het boven haar muziekblad laat zweven, terwijl ze geconcentreerd staat te zingen. Zo’n handje dat als het ware mee deint met de muziek, zie je als je echt vertrouwd bent met het kind. Dat gebaar hoort bij de normaliteit van elke dag. Wij zouden snel de telefoon pakken en een foto maken.

Links: Zingend meisje, en rechts Vioolspelende jongen, Frans Hals, beide ca. 1628, Frans Hals Museum en Mauritshuis.

 

Detail Zingend meisje, Frans Hals, ca. 1628, Frans Hals Museum en Mauritshuis.

De groepen zij aan zij
Hals en Rembrandt lenen zich perfect voor allerlei vergelijkingen. Zij waren toen al de grote schilders van hun tijd die bovendien hetzelfde soort werk maken: portretten en groepsportretten. Dat houdt weer in dat ze gevraagd worden door dezelfde sociale klasse van het opstormende geld en de oude rijke bourgeoisie. Maar ze visten niet in elkaars vijver, want Frans Hals (1583-1666) werd weliswaar in Antwerpen geboren, maar geldt toch als een Haarlemse schilder en Rembrandt (1606-1669) komt uit Leiden, maar kwam tot bloei in Amsterdam. De afstand Haarlem Amsterdam was door het langzame vervoer in die tijd een stuk groter dan tegenwoordig. Hoewel we weten dat Hals éénmaal aan een Amsterdams Schuttersstuk is begonnen, De Magere Compagnie, waren alle andere personen die hij schilderde Haarlemmers, of in Haarlem woonachtig. De laatste zaal is gewijd aan drie beroemde groepen van de twee schilders.

De laatste zaal met de Regenten van het Sint-Elisabeth Gasthuis (1641) en de Regentessen van het oudemannenhuis (ca 1660) van Hals die de Staalmeesters (1666) van Rembrandt omlijsten.

Door het bruikleen van Rembrandts Staalmeesters (1662) werd het mogelijk hier twee regenten schilderijen van Hals bij te zetten, de Regenten van het Sint-Elisabeth Gasthuis, 1641, en de Regentessen van het oudemannenhuis, ca. 1660. Er is niet gekozen voor de Regenten van het Oudemannenhuis, de pendant van deze vrouwengroep de omstreeks 1664 is gemaakt, maar voor de Regenten-groep die Hals ruim twintig jaar eerder in 1641 schilderde. Had het schilderij uit 1641 met de mannelijke regenten aan de andere kant van de Staalmeesters gehangen, dan valt het verschil in beider manier van schilderen zo op, dat die wordt vergeleken en niet de compositie.

De Staalmeesters, Rembrandt van Rijn, 1662, Rijksmuseum, bruikleen van de stad Amsterdam.

In de tentoonstelling wordt de hypothese opgezet dat Rembrandt het groepsportret uit 1641 wellicht kende, omdat in beide schilderijen een staande man voorkomt. Maar die invloed van Hals op Rembrandt kan toch niet echt hard worden gemaakt. Het schilderij, de Regenten van het Sint-Elisabeth Gasthuis, uit 1641, heeft eeuwen in de regentenkamer van het Haarlemse Elisabeth Gasthuis gehangen en was daar niet zomaar toegankelijk. Het verhuisde in de negentiende eeuw naar het Haarlemse stadhuis. Zou er wat vaker voorkwam wellicht een prent van zijn gemaakt? Het wordt niet verteld, dus vermoedelijk is die er ook niet. Was die prent er wel dan zou dit de hypothese dat Rembrandt het werk mogelijkerwijs heeft gekend, meer  grond onder de voeten hebben gegeven.

Regenten van het Sint-Elisabeth Gasthuis, Frans Hals,1641, Frans Hals Museum.

Nu blijft het hangen op de compositie met op ieder schilderij een staande man aan de tafel. Om het idee te ondersteunen is er een digitale compilatie gemaakt. Maar ook dan wordt het verschil duidelijk. De regent van Hals met de geldbuidel in de hand kijkt naar iets dat op de tafel ligt, daar heb je als toeschouwer geen contact mee. De staande staalmeester van Rembrandt kijkt ons aan, zoals ook zijn dominee Wtenbogaert, die een paar zalen eerder hier te zien is, ons direct aankijkt. Die mannen van Rembrandt halen je als toeschouwer in hun omgeving. Door hen krijg je nog steeds het gevoel dichtbij de voorstelling te kunnen komen.

Digitale compilatie gemaakt door het Frans Hals Museum dit komt uit het persmateriaal.

Misschien is het gewoon een kwestie van serendipiteit van twee grote meesters die beiden buiten het kader van hun tijd vallende groepsportretten maakten. Bij hen geen stijve luitjes die opzitten, maar mensen die bezig zijn met hun werk.
Dat Hals en Rembrandt heel verschillend schilderen, is wellicht nog niet zo bekend buiten de kunsthistorische wereld. Daarom alleen al is het de moeite naar het Frans Hals te gaan.
De tentoonstelling is mooi ingericht. Natuurlijk kun je er doorheen jakkeren en denken: ‘das weer gedaan.’ Maar neem de handreiking van het museum aan en besteed aandacht aan zo’n kettinkje, of kijk hoe wit het zwart van Hals is en hoe Rembrandt het gezicht en de handen van zijn modellen heel anders opbouwt dan Hals.

 

Ga er maar naar toe en geniet. Het is nu, begin november, nog niet zo bekend hoe bijzonder deze tentoonstelling is. Want dat wordt wel een probleem: als je wilt dat iedereen de tijd neemt en rustig heen en weer loopt en gaat zitten in de zaal, dan maak je van de snelweg een karrenspoor. Als er veel mensen komen, wil een aantal misschien wel na een tijdje toch willen opschieten.
Als het je nu niet lukt, dan zijn de eerste weken in januari, NA de kerstvakantie ook vaak heel rustig. Houdt het in gedachten voor als je verdieping wilt.

 

INFORMATIE
De tentoonstelling Hals-Rembrandt zij aan zij: twee Hollandse meesters ontmoeten elkaar in Haarlem is nog tot en met 28 februari 2027 in het Frans Hals Museum in Haarlem. Het museum raadt aan om  voor de expositie vooraf online tijdsloten te boeken.

NB
Hoewel dit een tijdelijke tentoonstelling is, draait het om zoveel werk uit de eigen collectie van het Frans Hals Museum en is het zo’n bizondere combinatie tussen Hals en Rembrandt dat we het de moeite waard vinden er wel aandacht aan te besteden.

 

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.